Tefsir Yönelişleri
Her tefsir, yazarının ve yazıldığı asrın bir aynası olup müfessirin bilgi seviyesini ve düşünce dünyasını gösterdiği o devirdeki tartışmaları, kültürel hareketleri yansıtır. Tefsir yönelişleri içinde yer alan dilbilimsel ve semantik yöneliş, ilgili ayetin nüzûl döneminde kasdettiği anlamı tespit etmeye çalışmaktadır. Bir bakıma kök manayı bulma ve keşfetme ameliyesidir. Bu sebeple tefsir öncelikle, dilbilimin çerçevesine konulabilecek yöntem ve bilgileri kullanır. Bir âyetin zahirî anlamına, âyette kullanılan kelimelerin anlamlarını bilmek ve âyetin cümle yapısını ‘sarf-nahiv-belâgat’ gibi klâsik dil bilimlerinin kuralları çerçevesinde doğru bir şekilde çözümlemekle ulaşırız.
İşte kelimenin bu yepyeni anlam alanı Kur’ân öncesi cahiliye döneminde bilinmemekte ve kullanılmamaktaydı. Yani ‘küfür-kâfir’ kelimesine bu özel ve izafî anlamı Kur’ân-ı Kerîm’in kavramsal sistemi kazandırmıştır. Bu yepyeni manayı tespit etmek ve özel semantik alanı ortaya çıkarmak, Kur’ân Semantiği etkinliğinden ibarettir.
Bilimsel tefsir yönelişi ise, daha çok asrımızdaki bilimsel gelişmeler çerçevesinde ekolleşip, gelişmesini sürdüren bir tefsir akımıdır. Tefsirin her alanında olduğu gibi, bilimsel tefsirde de tutarlı veya tutarsız, ifrat ve tefrite kayan örneklere rastlamak mümkündür İşte bilimsel tefsir, asrımızdaki bilimsel gelişmeler çerçevesinde ekolleşip, gelişmesini sürdüren bir tefsir akımıdır. Tefsirin her alanında olduğu gibi, bilimsel tefsirde de tutarlı veya tutarsız, ifrat ve tefrite kayan örneklere rastlamak mümkündür.
Bilimsel tefsire karşı olanların ileri sürdükleri gerekçelerinin ve bilimsel tefsir yapanlara yönelttikleri eleştirilerin tamamının, bilimsel tefsirde ölçü tanımayanlara ve aşırı gidenlere yönelik olduğunu söyleyebiliriz.
Bu tefsir akımı sayesinde Kur’ânla müsbet ilimler arasında aykırılık olmadığı isbat edilebilir. Bazı rivayet tefsirlerinde yer alan bilimsel gerçeklerle bağdaşmayan meseleler, bilimsel tefsir öncülüğünde tashih edilerek, Kur’ân’ın bilimsel gerçeklerle tam bir uyum içinde olduğu gösterilebilir. .
Fıkhî tefsîr yönelişi ise, amelî yani ibadet ve muamelâtla ilgili âyetleri açıklayarak onlardan hükümler çıkarmaya çalışır. Kısaca söylemek gerekirse, Kur’ân’ın amel ile ilgili âyetlerinin incelenmesinden İslâm’da, Fıkıh ilmi doğmuş, onun sırf bu cephesini ele alan fıkhî tefsîr hareketi, farklı bölgelerde, “Ahkâmu’l-Kur’ân”, “Fıkhu’l-Kur’ân” veya “Tefsîru Âyâtı’l-Kur’ân” gibi çeşitli isimler altında ortaya çıkmıştır. Bilindiği gibi bunlar, isimleri farklı da olsa, Kur’ân ayetlerinin fıkhî yönden yapılmış tefsirleridir.
Mezhebî tefsir yönelişi, âyetleri itikadî mezheplerin esasları çerçevesinde yorumlama çabasının bir ürünüdür.
İşârî tefsirde de âyetlerin zahirî manalarını kabul etmekle birlikte, daha çok ilham yoluyla kalbe doğan ve Kur’ân’ın genel ilkeleriyle uyumlu olan talî manalar söz konusudur. Kelime anlamı olarak işaret “bir nesneyi gösterme; bir anlamı üstü kapalı bir şekilde ifade etme, dolaylı ve kinayeli bir söz anlatma, dilin yardımcılığı olmadan bir başkasına haber vermek” anlamına gelmektedir.
Tasavvuf ıstılahında ise maksadı, söz aracılığı olmadan başkasına bildirme; ibareyle anlatılmayan, yalnızca ilham, keşf gibi yollarla elde edilmiş bilgi ve sezgi sayesinde anlaşılabilecek kadar gizli olan mana şeklinde tanımlanmıştır. Kur’ân ayetlerinin bir kısmını veya tamamının yorumlandığı tefsirler de işarî (remzi) tefsir adını almıştır. Söz konusu gizli anlamları kavramanın yolu olarak görüldüğü için tasavvufa, işaret ilmi denmiştir.
Temel kaynakları incelediğimizde, tasavvufi tefsirin genelde ihtiyatla karşılandığını görürüz. Buna rağmen bazı müfessirler, Kur’ân ayetlerine getirilmeye çalışılan batınî manayı veya işarî tefsiri tümünden reddetmemişler, birtakım şartlar yerine getirildiği takdirde bu tür tefsirlerin de geçerli olabileceğini savunmuşlardır.
Bu şartlar kısaca şunlardır:
- Batınî mananın zahirî manaya aykırı olmaması,
- Başka şer’î bir nasda bu mananın doğruluğuna dair bir şahit bulunması,
- Bu anlama şerî ve aklî bir muarızın bulunmaması,
- Batınî mananın tek anlam olduğunun ileri sürülmemesi.
Konulu tefsir ise, bir konu hakkındaki bütün âyetleri göz önünde bulundurarak, belli prensipler çerçevesinde yorumlama çabasıdır. Günümüz insanı, Kur’ân’da yer alan herhangi bir konuda hakkında bilgi sahibi olmak isterken, Kur’ân’ın, bu konuya nasıl baktığını öğrenmeyi arzulamaktadır; ancak Kur’ân baştan sona ayet ayet ele alan ve yorumlayan tefsirlerin böyle bir ihtiyaca cevap vermekten uzak olduğu müşahede edilmektedir. Bundan dolayı günümüzde Kur’ân’ı konu konu ele alıp çeşitli yönleriyle açıklamak ve yorumlamak bir ihtiyaç haline gelmiştir.
Konulu tefsirin doğuşunu kesin çizgilerle belirlemek mümkün değildir. Çünkü bu konuda gelen görüşler farklılık arz etmektedir. Bu görüşlerden sadece birisini zikredeceğiz. Hz. Peygamber (s.a.v)’e zaman zaman Kur’ân ayetleri tefsiri bağlamında sorular yöneltilmiş o da bunlara diğer Kur’ân ayetleriyle cevap vermiştir. Diğer bir ifade ile Kur’ân’ı Kur’ân’la tefsir etme metodunu en güzel şekilde uygulamıştır. Bu gibi yorumların konulu tefsirin ilk çekirdeğini oluşturduğunu söylemek mümkündür. Zira Hz. Peygamber, bu durumlarda problem teşkil eden hususları, anlaşılmasını kolaylaştırmak ve bütüncül anlamı ortaya çıkarmak amacıyla Kur’ân’ı nasslardan da yararlanmak sûretiyle tefsir etmiştir.
Mesela “İnanıp da İmanlarına her hangi bir zulmü karıştırmayanlar varya, işte güven onlarındır ve onlar doğru yolu bulanlardır.” Ayeti nazil olduğu zaman sahabe bu ayetin anlamı konusunda sıkıntıya düşerek Hz. Peygamber’e müracaat etmiş ve ona “ Ey Allah’ın Resulü hangimiz kendine zulmetmez ki? demişlerdir. Bunun üzerine Hz. Peygamber “Ayette geçen zulüm kelimesi sizin anladığınız manada değildir. “Lokman’ın “…Doğrusu şirk büyük bir zulümdür…dediğini duymadınız mı? Şunu iyi bilin ki sözünü ettiğiniz ayetteki zulümden maksat, şirktir”.