Tefsir Çeşitleri: Rivayet ve Dirayet Tefsiri

Dirayet ve Rivayet Çeşitlerinin Okutulma Amaçları

Tefsir Tarihi ve Usûlü dersi dirayet ve rivayet ünitesinin okutulmasının en temel amacı Kur'ân tefsir çeşitlerinin artıları ve eksileriyle beraber tanınması, bu tefsirlerin mahiyetine yönelik genel hatlarıyla bilgi sahibi olunmasını sağlamaktır.

Bu amaçları biraz daha detaylandıracak olursak;

Rivayet tefsirinin ne olduğu, hangi yöntemleri kullandığı, zaaflarının neler olduğu, tefsir tarihi içerisinde kaleme alınan meşhur rivayet tefsirlerinin içerik yöntem ve konum olarak neye denk düştüğü genel itibarıyla ele alınır.

Rivayet tefsirinde ilk olarak Kur'ân'ın Kur'ân, hadis, sahabe ve tâbiûndan gelen kavillerle tefsirine öncelik verildiği, bunların bulunmadığı durumlarda Arap dili ve belâgatı, Arap şiiri ve ehl-i kitaptan gelen nakillerle ayetin açıklanmaya çalışıldığı anlatılır. Rivayet tefsirindeki kaynaklardan herbirinin aynı derecede sıhhatli olmadığı, bilhassa ehl-i kitaptan gelen bilgilerin değerlendirilmesinde dikkatli olunması gerektiği bilgisi verilir.

Rivayet tefsirinin zaafları başlığı altında uydurma rivayetlerin bulunması, isrâiliyâta ait bilgilere yer verilmesi, rivayetlerin birçoğunun cerh ve tadile tabi tutulmadan herhangi bir eleştiriyi de içermeden tefsir birikimine dâhil edilmesi konuları işlenir. Böylece her rivayetin, olduğu gibi kabul edilmemesi, eleştirel mantıkla vakıaya yaklaşarak sahih sakim ayrımı yapılması bilinci aşılanır.

Sonrasında rivayet tefsir tarihinin en kıdemli çalışması Taberi'nin Câmiu'l-Beyân an Te'vili Âyi'l-Kur'ân adlı eserinden başlamak üzere belli başlı bazı tefsirlere yer verilerek ilk döneme ait tefsir kültür birikiminin oluşması amaçlanır.

Dirayet tefsirinin tanımı ile ünite devam ettirilerek dirayet tefsirine yönelik eleştiriler ayet, hadis ve sahabe sözlerinden nakillerle detaylandırılır. Hemen akabinde aslında bu eleştirilerin nasıl anlaşılması gerektiğine dair itirazlara yer verilerek ikisi arasında hemen karşılaştırma yapma imkânı sağlanır. Ayrıca dirayet tefsir türüne yönelik olması gereken bakış açısı tayin edilir. Rivayet tefsirlerinin; ayetlerin ayetlerle tefsiri, Hz. Peygamber’in sünnetiyle tefsiri, sahabe ve tâbiûn kavilleriyle tefsiri çeşitlerinin bulunduğu gibi, dirayet tefsirlerinin de; edebî, ictimâî, ilmî, mezhebî, tasavvufî, konulu, ahkâm tefsirleri gibi çeşitlerinin olduğu bilgisi aktarılır.

Rivayet çeşidinde olduğu gibi dirayet tefsirinin de şöhret bulmuş Râzi'nin Mefâtihu'lGayb gibi eserlerine dair genel bilgiler verilerek rivayet tefsir çeşidinin de tanınması amaçlanır. İçerik olarak kesitler sunularak rivayet ağırlıklı tefsirlerden farklı yönleri gösterilmeye çalışılır.

Dirayet ve Rivayet Çeşitleri İle İlgili Kavramlar

Tefsir: Arap dili ve belâgatı ile ilgili bütün araçların kullanılıp, ayetleri çevreleyen tarihsel şartlar da dikkate alınarak Allah’ın muradının, kitap ve sünnet çerçevesinde ortaya çıkarılmasıdır.

Rivayet Tefsiri: Tefsirlerin birinci grubunu oluşturan bu tefsir çeşidi en kısa tanımıyla Kur’ân’a, sünnete ve sahih rivayetlere dayanan tefsir demektir. Rivayet tefsiri selefin önde gelen âlimlerine göre en güzel ve isabetli tefsir çeşididir. Rivayet tefsirinde esas olan nakil yoluyla elde edilmiş olan bilginin tefsir malzemesi olarak kullanılmasıdır. Me’sûr ve menkûl tefsir olarak da isimlendirilir.

Dirayet Tefsiri: Müfessirin yalnızca rivayetlere bağlı kalmayıp dil, edebiyat ve çeşitli ilimler yanında kendi bilgi birikimi ve reyine dayanarak yaptığı tefsir” anlamına gelmektedir. Dirayet tefsirine, “Rey (görüş/ictihat) tefsiri” veya “makûl tefsir” ismi de verilmektedir.

İsrâiliyât: Yahudilik, Hıristiyanlık ve diğer dinlerden İslâm kültürüne özellikle Kur’ân tefsirine girmiş olan gayr-ı İslâmî bilgileri ifade eder.

Dirayet ve Rivayet Çeşitleri İle İlgili Kavramlar

Her ne kadar metotları farklı gözükse de her iki tefsir çeşidinin de temel amacı Kur'ân ayetleriyle verilmek istenen temel mesajları ortaya çıkarmaktır. Üstelik her iki tefsir çeşidinin de birbiriyle kesişen yönleri bulunduğunu söylemek mümkündür. Rivayet tefsir çeşidinde müellifler kendinden önceki birikime dayansalar da bunları kategorize etme, yorumlama biçimlerinde dirayetlerini ortaya koymak zorundadır. Dirayet tefsiri müellifleri de hiç bir zaman için kendilerini rivayet tefsir birikiminden bağımsız görme yetkisine sahip olmadığının bilincindedir. Dolayısıyla içerik olarak farklı gözüken yönleri olmasına rağmen her iki tefsir metodunun birbiriyle sıkı ilişkilere sahip olduğunu pekâlâ söylemek mümkündür.