Tefsir Merhaleleri
Tefsir faaliyetleri Hz. Peygamber’le (s.a.s.) ve Kur’ân-ı Kerîm’in vahyi ile birlikte başlamıştır. Âlimler o günden bugüne tefsiri beş merhalede ele almışlar. Birinci merhale, Hz. Peygamber (s.a.s.) ve sahabe dönemidir. İkinci merhale, Tâbiîn dönemidir. Üçüncü merhale, Etbau’t tâbiîn dönemidir. Dördüncü ve beşinci merhale ise müstakil tefsirlerin yazılmaya başlandığı ve dirâyet tefsirinin ağırlıklı olarak devreye girdiği dönemdir.
Özellikle ilk üç merhalede tefsir kaynağı olarak Kur’ân’ın kendisi ve sünnet çok önemlidir. Kur’ân-ı Kerîm’in bazı konularının açıklanmaya ihtiyacı vardır. Bu işi ilk olarak yapan insan, aynı zamanda bu kitabı yani bu ilahi mesajı insanlara ulaştırmakla görevli olan Hz. Muhammed’dir (s.a.s.).
Kur’ân-ı Kerîm, kendi kendini açıklayan bir kitaptır. Çünkü Kur’ân zaman zaman bir sûresinde kısaca sözünü ettiği bir konuyu diğer bir sûresinde uzunca ele alır. Böylece bu âyetler birbirinin açıklaması gibi olur. Bu yüzden Kur’ân-ı Kerîm’de bir konu hususunda doğru görüş sahibi olmak isteyen kimse, o konu ile ilgili Kur’ân’ın çeşitli sûrelerine serpiştirilmiş âyetlerin hepsini bir araya getirerek sonuca ulaşmaya çalışmalıdır.
Kur’ân’ı anlama ve yaşama konusunda başvurulacak İkinci kaynak ise, Hz. Peygamber'dir (s.a.s.). Peygamber (s.a.s.), ya kendisine yöneltilen sorulara cevap olarak ya da ihtiyaç duyduğu durumlarda, açıklanması gereken âyetleri açıklıyordu. O, bu anlamda Kur’ân’ın ilk müfessiridir. İslâm bilginlerinin hemen hepsi, sünneti, Kur'ân'ın tefsirinde ikinci önemli kaynak olarak kabul etmişlerdir.
Peygamberimiz'den sonra onun arkadaşları olan sahabeler, Kur’ân tefsirine dair Hz. Peygamber’den (s.a.s.) duyup gördüklerini, yaşadıklarını ve kendi ictihadlarıyla ortaya koydukları görüşlerini ümmete aktarmışlardır.
Sahabe devrinde dikkate alınması gereken konuların en önemlilerinden biri de İsrâiliyyât’tır. İsrâiliyyat, sahabe döneminde tefsîre girmeye başlamıştır. Ama sahabe, İsrâilî haberleri alırken titiz davranmış, her haberin doğruluğuna hükmetmemiş, tenkid süzgecinden geçirmiştir. İsrâiliyâta karşı sahabenin gösterdiği titizlik, daha sonraki nesillerde zayıflamıştır. Bunun sonucu olarak bu tür haberler, sahih-zayıf denmeden nakledilmiş, neticede tefsir kitapları, bunlarla dolmaya başlamıştır.
Fetihler sonucu çeşitli bölgelere vazifeli olarak giden sahâbîler, buralarda ders halkaları kurmuş ve öğrenciler yetiştirmişlerdir. Bunlar tabiûn neslidir. Tabiûn da sahabeden duyup gördüklerini, öğrendiklerini Müslümanlara aktarmışlardır. Tâbiûn döneminde Kur'ân, baştan sona tefsir edilmiş, fıkhî izahlar yapılmış, tarihî bilgiler yer almış, şiirle istişhâd yapılmış, ehl-i kitap âlimlerine müracaat edilmiştir. Fakat tefsir, bu dönemde de henüz tedvin edilmemiş ve tefsire dair haberler yine şifahî nakil yoluyla aktarılmıştır.
Tabiûn döneminden sonra Etbau't-tâbiîn yani tefsirin tedvin dönemi gelmektedir. Bu dönemde ilk defa hadis kitaplarında ve hadis ilminin bir kolu halinde tedvin edilen tefsir, sonra müstakil bir ilim hâline getirildi.