Rota Planlama
Bu bölümde rota planlamanın genel anlamda ne olduğu, kimler için gerekli olduğu ve rota planlamada ne tür matematiksel araçların kullanıldığı üzerinde durulmuştur.
Taşımacılıkta rota planlama bir noktadan bir başka noktaya (ya da noktalara) yapılan sevkiyatlarda güncel problemlerin çözülmesi ve taşıma maliyetlerinin minimumda tutulabilmesi için birçok lojistik firmanın önemle üzerinde durması gereken konulardan biridir. Rota planlama, doğası gereği, disiplinler arası bir konu olup yöneylem araştırması, optimizasyon, lojistik ve tedarik zinciri yönetimi, şebeke (network) problemleri ve genel anlamda yönetim konularını kapsayan ve bu konuların bir bileşkesi konumunda olan geniş alanlı bir konudur.
Rota planlama problemleri aslında daha geniş kapsamlı olan şebeke (network) modellerinin bir alt dalı olarak görülebilir. Şebeke problemlerinde birbirlerine bağlı ve ilişkilendirilmiş noktalar ve bu noktalar arasında tanımlı fonksiyonlar mevcuttur. Şebeke modellerinin tipik amaçları toplam maliyeti ya da kat edilen mesafeyi minimize etmektir.
Taşımacılık sistemlerinde en temel problemlerden biri olan taşıma probleminin matematiksel anlamda ve gerçek hayattan örneklerle tanımlaması yapılmış ve bu problemin nasıl çözülebileceği örneklerle gösterilmiştir.
Taşıma probleminde amaç "m" tane kaynaktan "n" tane hedefe yapılacak olan sevkiyatları minimum taşıma maliyetiyle gerçekleştirecek şekilde her bir "i" ve "j" noktası arasında taşınacak miktarları (yani Xij’leri) belirlemektir.
Taşıma probleminin özel bir hâli olan atama probleminde ise işleri çalışanlara, makineleri işlere, projeleri araştırmacılara, bölgeleri satış elemanlarına atamak gerektiğinde minimum maliyetle atama işleminin gerçekleştirilmesi amaçlanır.
Gezgin satıcı problemi ve en kısa yol problemleri de taşımacılık sistemlerinde sıklıkla karşılaşılan diğer problem türleridir. Her iki problem türünün önemli ayırt edici özellikleri ayrıntılı olarak açıklanmış ve ardından da örnekler verilerek bu örnek problemlerin nasıl çözülebileceği anlatılmıştır.
Gezgin satıcı problemi adından da anlaşılabileceği gibi bir “satıcının” (ya da taşıma aracının) bir başlangıç noktasından çıkıp “m” tane farklı uğrama noktasını ziyaret edip başladığı yere tekrar geri dönmesi gereken özel bir taşıma problemidir.
En kısa yol probleminde ise amacımız, başlangıç noktasından gidilecek hedef noktaya kadar giden en kısa yolu bulmaktır.
En kısa yol probleminin gezgin satıcı probleminden iki farkı vardır. En kısa yol probleminde, her bir noktanın seçilen yol üzerinde yer alması gerekmemektedir. Ziyaret edilmeyen noktalar da olabilir. Gezgin satıcı probleminden farklı olarak başlangıç düğümüne (noktasına) geri dönülmez.
Son olarak, rota planlama yazılımları iki nokta arasındaki optimal (en iyi) rotayı planlamak için tasarlanmış bilgisayar programlarıdır. Bu yazılımlar belirli bir yol üzerinde seyreden taşıyıcılar için en iyi rotayı belirlemede kullanılırlar. Genellikle geçilecek yerlerin isim listesini, kavşak (çakışma) noktalarını, farklı yol numaralarını ve takip edilmesi gereken yönleri ve uzaklıkları sürücüye bildirir ve aynı zamanda bir harita ile de görsel olarak bu bilgileri gösterebilirler.