Seramik Alanında Tasarım ve Fotografik Yaklaşımlar
Tarihi oldukça eskiye dayanan pişmiş toprak, insan hayatına çok büyük etkisi olan pek çok üretim sürecinde kullanılmaktadır. Yapısı gereği endüstri, tıp, mimari, savunma sanayi ve ileri teknoloji gibi alanlarda kullanılan seramik kısa sürede sanat ve tasarımın da bir parçası haline gelmiştir.
Doğası gereği, ancak ısıl işlem sonrasında mukavemet kazanarak kalıcılığı sağlanan seramik; temelde 3 farklı halde bulunur ve üzerinde işlem gerçekleştirilebilir. Bunlardan ilki ham halidir. Toprak ve suyun karışımıyla ortaya çıkan seramik çamuru bu haldeyken oldukça esnek yapıdadır ve kolaylıkla şekillendirilebilir. İlk ısıl işlemin ardından belirli oranda sağlamlaşan ve bisküvi olarak adlandırılan seramiğin bu halinde, malzeme ham haline nazaran daha dayanıklıdır. Ancak yüzey bakımından gözenekli bir haldedir. Bu aşamada yüzey değerlendirmesi yapmaya uygun olan seramik sonrasında sır adı verilen camsı bir malzeme ile kaplanarak tekrar ısıl işlem uygulanır. Sırlı seramik denilen bu haldeyken seramik olabileceği en dayanıklı haline gelmiş olarak görülebilir. Bu aşamadayken da seramik yüzeyi üzerinde bazı uygulamalar yapılabilmektedir.
Seramik yüzeyine yapılan her görsel uygulamada kullanılan renklendirici, boya, pigment vb. malzeme seramiğin bulunduğu hal, ısıl işlem aralığı ve yüzeyin biçimine göre değişkenlik göstermektedir.
Seramik yüzey üzerine yapılan uygulamalarda, klasik seramik üretiminde yer almayan farklı medyumlar da kullanmak mümkündür. Burada önemli olan, kullanılan medyumun ve uygulama sürecinin seramiğe uyumlu hale getirilmesidir.
Klasik dekor tekniklerinin yanı sıra, seramik yüzey üzerine fotografik aktarımlar yapmak da sık sık başvurulan yöntemler arasındadır. Bu yöntemler zaman içinde teknoloji ve malzemelerin gelişimi ile daha kalıcı ve daha uygulanabilir hale gelmiştir.
Bunlardan ilki seramik dışında da pek çok materyal üzerinde kullanılan ve özellikle seri üretimlerde sıkça tercih edilen serigrafi baskıdır. Serigrafi genel olarak yapılan yüzeyin düz olmasını gerektirdiğinden ve süreçte kuvvetli bir baskı uygulandığından, seramik yüzeyin düz olması ve mukavemet açısından bisküvi ya da sırlı halde bulunması gerekmektedir.
Bir diğer yöntem olan dekal aktarım yönteminde ise seramiğin her hali üzerinde uygulama yapılabilmektedir. Ayrıca dekal çıkartmaları serigrafi yöntemi ile elde etmek de mümkündür. Burada söz konusu olan fark, aktarımı yapılacak görseli oluşturmak için serigrafi yönteminin kullanılması ancak transfer işleminde serigrafiyle hazırlanmış olan dekal çıkartma yönteminin kullanılmasıdır. Buna ek olarak dekal çıkartma yerine kağıt üzerine hazırlandığında seramiğin ham ve bisküvi haline uygulanabilir. İstenilen detaylara sahip sonuçlar elde edilebilen bu yöntemde önemli olan kullanılan boyanın seramiğin bulunduğu hale uygunluğudur. Ham ve bisküvi haldeki seramikler üzerine uygulama yaplırken sıraltı boya kullanılır ve sırlı seramik üzerine çıkartma yapılacağında sırüstü boya kullanılır.
Lazer-fotokopi aktarım yönteminde de tıpkı kağıt dekalde olduğu gibi ham ve bisküvi haldeki seramikler üzerine aktarım yapmak mümkündür. Burada çıktı ya da fotokopi olarak elde edilen görsel iki farklı şekilde seramik yüzeye aktarılabilir. Bunlardan ilki CMC adı verilen selülozik bir malzeme ile çıktı kağıdının baskı yapılmamış beyaz alanlarının maskelenmesi ve baskı alınan siyah kısımların sıraltı boya ve bezir yağı karışımı ile renklendirilmesi esastır. Diğer bir kulanım şekli ise, CMC ile boyanın karıştırılmasıdır. Burada yine bir maskeleme işlemi vardır ancak diğer uygulamadan farklı olarak görselin çıktığı negatif şekilde alınmaktadır. Bu şekilde CMC kağıdın beyaz yerlerine tutunacağından, negatifi alınan görüntü birebir olarak seramik yüzeye aktarılabilmektedir. Bu uygulama şekillerinin her ikisinde de siyah-beyaz karşıtlığı maksimum derecede ayarlandığından, gölgeli bir görsel elde etmek zordur, bunun için görsel üzerinde oynama yapılabilir. Burada önemli bir nokta, çıktısı alınan görsel her ne kadar siyah-beyaz olarak ayarlansa da, istenilen renkte sıraltı boya kullanımına uygundur.
Toner aktarım yönteminde, lazer-fotokopi yöntemine benzer bir uygulama yapılmaktadır. Görsel olarak da sonuç oldukça yakındır. Ancak renk seçeneği tamamen kullanılan makine ve çamur rengine bağlı olarak, belirlenemez. Bunun nedeni bu yöntemde fotokopi makinesindeki toner içinde bulunan oksitten faydalanılarak aktarım yapılmasıdır. Aktarımı yapılacak görselin uygun tonerli bir makineden fotokopisinin alınması ve makine sürecinde bulunan ısıl sabitleme aşamasının atlanması esasına bağlı olan bu yöntemde, tonerde bulunan oksit kağıt üzerine sabitlenmeden önce alınır ve uygulama yapılacak olan yüzeye oksitle boyanmış olan görselin aktarımı sağlanır.
Hem lazer-fotokopi hem de toner aktarım yönteminde önemli olan bir nokta da işlem yapılacak olan görselin ayna görüntüsü şeklinde hazırlanması gerekliliğidir. Kağıdın baskılı olan yüzeyi birebir seramik üzerine getirildiğinden, özellikle üzerinde yazı ya da sayı bulunan, görsel yönünün önemli olduğu aktarım işlemlerinde bunu yapmak zorunludur. Ayrıca bu yöntemlerde seramiğin mutlaka sırlanması gerekliliği de unutulmamalıdır, aksi takdirde aktarımı yapılan görselin dağılma, silinme ve hasar görmesi söz konusudur.
Direkt fotografik aktarım yöntemlerinden en uygulanabilir olan Cyanotype yönteminde ise klasik bir fotoğraf basım yöntemi uygulanmaktadır. Fotoğraf kağıdı yerine seramik bir yüzeye baskı uygulandığından yüzeyin klasik yönteme uygun hale getirilmesi gerekmektedir. Bu da aharlama denilen işlem ile sağlanır. Bu yöntem bisküvi ve sırlı seramikler üzerine uygulanmaktadır. Ayrıca görselin aktarımında kullanılan pozlama süreci klasik fotoğraf basımında olduğu gibi yapıldığından, yüzeyin düz olması da önemli etkenlerden biridir. Aksi takdirde bir nevi yansıtma olarak görülebilecek bu pozlama sonucunda yüzeyin üzerindeki görsel ile pozlanan görsel aynı olmayacaktır.