Tarih Araştırmaları ve Yazımında Etik

Bilim, Etik ve Bilim Etiği

Bilim, Etik ve Bilim Etiği Evrende var olan gerçek bilgiye ulaşmak için yapılan sistemli çalışmalara verilen isimdir.

Etik, insanlara yol gösterici ilkelerdir. Neyin doğru neyin yanlış olduğunu ayırmaya çalışan davranış kuralları, neyin iyi ya da neyin kötü olduğuna dair ilkeler ve sistemler, işlerin nasıl yapılması gerektiği konusunda yol gösterici değerler, standartlardır.

Etiğin alt kavramları olan meslek etiği ve bilim etiği araştırmacılara çeşitli kurallar getirmiştir. Bu kuralları kendisine ilke edinen araştırmacılar hem kendilerinin hem de bilimin gelişimine önemli katkılarda bulunmaktadırlar.

Bilim Etiği ile İlgili Kurumlar ve Çalışmalar

2 Eylül 1993 tarihinde bilim adamlığını, bilimsel araştırma ve araştırma standartlarını uluslararası düzeye çıkarmayı teşvik, bilim temelli danışmanlık hizmeti vermek, toplumda bilimsel yaklaşım ve düşüncenin yayılmasını sağlamak, ulusal öncelikleri dikkate alarak bilim politikalarının oluşturulmasına yardımcı olmak gibi amaçlarla Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) kurulmuştur. TÜBA tarafından bilim etiği konusunda çalışmak üzere 2001 yılında Bilim Etiği Komitesi oluşturulmuştur. Bilim etiği konusunda TÜBA’nın yanında Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) ve alt kuruluşu olan Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi (ULAKBİM) tarafından da çalışmalar yürütülmektedir.

TÜBA tarafından düzenlenen çeşitli etkinlikler sonucunda “Bilimsel Doğruluk İlkeleri” belirlenmiştir. Etik dışı sorunların ortaya çıkmasını engelleyecek olan ilkeler şunlardır:

Dürüstlük,Güvenirlik,Nesnellik,Tarafsızlık,Bağımsızlık,Açıklık,Hakkaniyet,Saygı ve Sakınma,Sorumluluk

Tarih Araştırmalarında ve Bilimde Etik Dışı Davranışlar

Etik Dışı Davranışların Nedenleri

• Araştırmacılara gerekli bilimsel araştırma eğitimi ve disiplininin verilmemesi.
• Yükselme, eşitlerinin arasında kabul görme duygusunun hırsa dönüşmesi.
• Yayın sayısının fazla olmasının saygınlığı artıracağı yanılgısı.
• Araştırmaya destek verenlerin baskıları.

Etik Dışı Davranış Çeşitleri

Disiplinsiz (Dikkatsiz veya Özensiz) Araştırma: Disiplinsiz araştırma kötü niyetli olmayan fakat bilimsel metodolojiye uymayarak yanlış sonuçlara ulaşan araştırmacıların yaptıkları hatalardır. Bilinçsizce yapılan hatalardır.

Uydurmacılık (Fabrication): Araştırmacının ya hiç araştırma yapmadan ya da yarım yamalak yaparak yayınlar hazırlanmasıdır. Uydurmacılıkta araştırmaya dayanmayan veriler üretilir, sonuçlara varılarak bunlar raporlanır ve yayın haline getirilir.

Sahtecilik, Çarpıtma, Aldatmaca (Falsification): Bilimsel verilerin kasıtlı olarak değiştirilmesine sahtecilik denilmektedir.

Aşırmacılık, İntihal (Plagiarism): Araştırmacının başka birine ait olan düşünceleri, kelimeleri, cümleleri, metodları, araştırma sonuçlarını ya da ürünlerini kaynak göstermeden kendisine aitmiş gibi kullanmasıdır.

Haksız Yazarlık: Araştırmaya aktif bir şekilde katkısı olamayan kişileri yazarlar arasına dâhil etmek, aktif katkısı olan kişileri yazarlar arasından çıkarmak, yazar sırasını uygun olmayan ve gerekçesiz bir şekilde değiştirmektir.

Yinelenen Yayın (Duplication): Aynı bilimsel çalışmanın birden çok dergiye gönderilerek yayımlanmasıdır.

Bölerek Yayımlama, Dilimleme (Salamizasyon): Bir araştırmanın sonuçlarını parçalara ayırarak çok sayıda yayın yapmaya dilimleme ya da bölerek yayımlama denilmektedir.

Kaynakların Taraflı Seçilmesi: Bazı araştırmacılar çalışmalarında yararlandıkları kaynakları taraflı seçmekte, kendi sonuçlarını destekleyen kaynakları kullanıp uyuşmayanları ise görmemezlikten gelebilmektedir.

Destek Belirtmeme: Bilimsel çalışmalar bazen çeşitli kişiler, kurumlar ve kuruluşlar tarafından desteklenirler. Bu desteklerin bildirilmemesi ve teşekkür edilmemesi de etik dışı davranış olarak kabul edilmektedir.

Etik Dışı Davranışları Önlemek İçin Alınabilecek Önlemler

Araştırmacılara mutlaka bilim etiği dersi verilmeli hatta bu ders lisans ve lisansüstü programların müfredatlarına dâhil edilmelidir.

Etik kurallar bilim insanları tarafından özümsenmelidir.

Bilimde etik dışı davranışları destekleyen kurumlar daha aktif olmalı, gerekirse sayıları artırılmalı, konuyla ilgili genelgeçer ilkeler belirlenmelidir.