Bilimsel Eser Hazırlık Aşaması
Bilim
Hedefi insan mutluluğunu artırmak olan bilim hakkında çeşitli tanımlar yapılmaktadır. Bilim, sistematik yöntem ve teknikler yardımıyla yeni bilgilerin ortaya çıkmasını sağlayan bir süreç olup fen bilimci için hipotezlerin denenmesi için geliştirilen yöntem veya araştırma yolu, bir felsefeci için bilginin doğruluğunun sorgulanması yöntemi bir tarihçi için geçmiş ile bugün arasındaki ilişkinin bilgisi, eğitimciler için türlü duygusal yaşantıların mantıkça bir örnek düşünce dizgesine uydurulması için gösterilen çabalara verilen addır.
TDK'nin yaptığı tanımlardan birinde bilim, belli bir konuyu bilme isteğinden yola çıkan, belli bir amaca yönelen bir bilgi edinme ve yöntemli araştırma süreci şeklinde izah edilmiştir. Tanımlar değişmekle birlikte, bilimin ortak ve süreklilik gösteren niteliğinin, tabiatta meydana gelen her türlü insanla ilişkili veya ilişkili olmayan olayların bir süreç bilgisi olduğudur. Bu sürecin sonucunda ortaya çıkan ürüne bilimsel bilgi, bunun yazılı haline de bilimsel eser denilir.
Bilimsel Bilgi
Bilimsel bilgi, bilimin ürünü olan, gözlem ve deneyler sonucunda belli bir bilimsel yöntem aracılığıyla elde edilen bilgiye denir. Sağlamlık, doğruluk, güvenilirlik, tutarlılık ve savunulabilirlik, bütün alanlardaki bilimsel bilgilerin ortak özellikleridir.
Bilimsel Eser
Bir bilimsel araştırma sonucunda elde edilen bilginin, yine bilimsel niteliği korunarak ve bilimsel yöntem ve etik ilkeler doğrultusunda yazıya geçirilmesi sonucunda ortaya çıkan esere bilimsel eser adı verilir. Bir eserin bilimsel eser olması; eserin ortaya çıkışını sağlayan araştırma yönteminin bilimsel yöntem olması, etik kurallara uyulması, bilimsel eserin yazılı metinden oluşması ve uygun ortamlarda yayınlanması şartlarına bağlıdır. Bilimsel eserler özgün/orijinal, derleme/inceleme ve tercüme olmak üzere üç çeşittir.
Bilimsel Eserin Hazırlık Aşamaları Nelerdir?
Bilimsel bir eser vücuda getirmek maksadıyla yola çıkan bir araştırmacı, başlangıçta konu, amaç ve yöntemi belirlemek zorundadır. Bunun için de kendisine "Neyi araştıracağım, niçin araştıracağım, nasıl araştıracağım?" sorularını sormalıdır. Bu sorulara verilecek cevaplar; konuyu, amacı ve yöntemi verir. Ardından bilimsel bir eser vücuda getirmek için belirli bir yol takip etmek gerekir. Bunun için a) Hazırlık, b) Veri toplama, c) Yazma olmak üzere üç ana araştırma aşamasını geçmek gereklidir. Bunlardan hazırlık aşamasında yapılması gerekenler şunlardır:
Konu seçimi: Araştırmanın ilk ve en önemli bu safhasında araştırmacı konuyu belirlerken dikkat etmesi gereken hususlar vardır. Bunlar; özgünlük/orijinallik, ilgi, önem, bilimsel yeterlilik, alan araştırması yapabilmek ve kaynak bulabilmektir. Özgünlük araştırmanın bilime katkı sağlaması ve yenilik getirmesi, bilinmeyenleri keşfedici, sorunlara çözüm üretici olmasıdır.
İlgi araştırmacının çalışmayı düşündüğü konuya ilgi duymalı, meydana çıkacak sonuçlar hakkında heyecan taşımasıdır. Araştırılacak konu bilime yaptığı katkı, toplumsal gereklilik veya sorunlara çözüm üretme gibi yönleri taşımakla önem kazanır. Araştırmacının araştırılacak konunun gerektirdiği bilgi ve diğer donanımlara (yabancı dil bilmek, Osmanlıca metin okumak gibi) sahip olmalıdır. Araştırılacak konu alan araştırması gerektiriyor ise alana gitme imkânı ve yeterli düzeyde kaynak bulunabilme imkânı olmalıdır
Konunun sınırlandırılması: Araştırmanın başlangıcında konunun çerçevesi kesin çizgilerle belirlenemeyebilir. Bu durumda ileride başlangıçta esnek bir çerçeve çizilebilir ve araştırma ilerledikçe elde edilen verilere göre çerçeve genişletilebilir veya daraltılabilir. Konuyu sınırlandırmak için zaman, mekân (coğrafya), olay, olgu gibi çeşitli sınırlandırma yolları kullanılabilir..
Zaman: Belli bir tarihi, tarih aralığını, dönemi veya devri ifade eder. “Kanuni Sultan Süleyman Devri Osmanlı Eğitim Sistemi” örneğinde olduğu gibi “devri” ifadesi veya tarih aralıkları ile sınırlandırma yapılabilir. Mekân (Coğrafya): Belli bir yeri, mekânı veya bölgeyi ifade eder. “1815 Haritası’nda Antalya Kalesi” örneğindeki Antalya Kalesi adında da olduğu gibi yer bildiren ifadeler ile coğrafi sınırlandırma yapılabilir. Olay: Ortaya çıktığında gözlenmiş veya gözlenebilen etkin, ilgi çeken bir işi, olayı ifade eder. “II. Mustafa’nın İktidar Mücadelesi ve 1703 Edirne Vakasıyla Tahttan İndirilmesi” örneğindeki “1703 Edirne Vakası” bir olay olarak sınırlamada kullanılmıştır. Olgu: Tam bilinen, objektif olarak ispatlanan, somut şey, olay ve düşünceler, inanç, tutum ve kuramları ifade eder. “Türk Tarih Tezi Bağlamında Erken Cumhuriyet Dönemi Resmî Tarih Yazımının İdeolojik ve Politik Karakteri” örneğindeki “resmî tarih” bir olgu olarak konunun sınırlandırılmasında kullanılmıştır.
Konuyla ilgili literatür (kaynak) taraması yapılması: Literatür taraması, konunun anlaşılmasını sağlar ve araştırmaya yön verecek problem sorularının uygunluğunu ve gerçek kesitini ortaya çıkarır. Literatür taramasına Türkiye Bibliyografyası, kütüphane katalogları, Türkiye Makaleler Bibliyografyası ve makale indeksleri gibi bibliyografik mahiyetteki eserlerden başlamalıdır. Konuyla ilişkili bütün bilimsel ansiklopedi maddeleri, tez, kitap ve makalelerin kaynaklar veya bibliyografya bölümleri ile internet kullanılabilir. Literatür taramasından elde edilecek bilgilerle; konuya ilişkin önceki çalışmaların, yöntemleri, bulguları, sonuçları, önerileri, kaynakları v.b. hususlar tespit edilebilir.
Kaynaklar: Araştırmalarda kullanılacak kaynaklar ana kaynaklar (orijinal/ birincil) ve yardımcı kaynaklar (ikincil) olmak üzere iki kısma ayrılır. Ana kaynak; Bir olaya fiilen iştirak ederek gözlemlemiş veya çok yakından takip etmiş bir araştırmacının kaleme aldığı eser ana kaynaktır. Yine arşiv belgeleri, müze malzemesi, tarihi kronikler, devlet raporları, hatıratlar, seyahatnameler, sefaretnameler vs. tabi olarak ana kaynaktır. Yardımcı kaynak; ana kaynaklardan faydalanılarak meydana getirilen inceleme ve derleme türü eserler ikincil kaynaklardır. İkincil kaynaklar, ana kaynakların bir sentezi olup ana kaynaklara ulaşılamaması durumunda önem kazanırlar.
Kitap, bülten, dergi, gazete, istatistik, rapor, yıllık, tebliğ, ansiklopedi, arşiv belgeleri, müze malzemesi, tv-radyo, internet birer kaynaktır.
Yazılı kaynakların yanı sıra sözlü kaynaklar da bulunmaktadır. Sözlü edebiyat veya ilgili veya uzman kişilerle yapılan mülakatlardan elde edilen bilgiler de kaynak olarak kullanılabilir.
Veri toplanması ve not alınması (Bilgi Fişi): Araştırmanın özelliğine göre veri toplama araçları kullanılır. Anket, deney, kaynak incelemesi, görüşme, gözlem ve alan çalışması veri toplama araçlarıdır. Veri toplama işine girişilmeden önce kullanılacak ölçme sonuçlarının güvenirlik ve geçerlik testleri yapılır.
Bir kaynakta araştırma konusuyla ilgili bilgi bulunup bulunmadığı, içindekiler ve indekse bakılarak öğrenilebilir. Dijital ortamda ise ara butonundan bilgi taraması yapılabilir. Veri elde edilebilecek kaynakların tespiti yapıldıktan sonra, toplanan kaynaklar ilgiye göre okunur. Okuma sırasında, okumada seçici olunmalı, bu esnada zihinsel ve yazılı kurgu oluşturulma, araştırma konusuna ilişkin notlar alınmalıdır. Bu notlar, aynı ebatta kesilmiş kâğıtlara veya bilgisayarda açılacak bir dosyaya yazılmalıdır. Buna bilgi fişi denilir. Bir bilgi fişinde bilginin alındığı eserin; yazar adı ve soyadı, basım tarihi, kitap veya makale adı, dergi adı, basım yeri, yayınevi, cilt/sayı, sayfa gibi bilgiler olmalıdır. Bilginin konusunun yazılması da araştırmacıya tasnif sırasında büyük kolaylık sağlar.
Tarih ve kültür araştırmalarında en önemi veri toplama araçlarından biri kaynak incelemesidir. Tarih araştırmalarında önemli kaynaklardan biri arşiv belgeleridir. Arşiv belgelerinin önemli bir kısmı T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı İstanbul Osmanlı arşivindedir.
Taslak planın hazırlanması: Araştırmayı düzenli bir biçimde yürütebilmek için önce kabataslak bir plan hazırlamak gerekir. Bir bilimsel eser, yapısal olarak genelde giriș, gelișme ve sonuç olmak üzere üç bölümden oluşur.
Buna bağlı olarak bilimsel bir eserin metin kısmının biçimsel yapısı; Ön kısım (Başlık, Ön Söz, İçindekiler, Tablolar Listesi, Kısaltmalar, Özet), Metin kısmı (Giriş, Bölümler, Sonuç) ve Son kısım (Ekler, Sözlük, Bibliyografya, İndeks) olmak üzere üç kısımdan oluşur. Bu çerçevede geçici bir plan hazırlanır.
Not alınan bilgilerin konularına göre tasnifi ve dosyalanması: Bu aşamada veri toplama araçları ile elde edilen bilgilerin oluşturduğu bilgi fişleri, birer dosya içerisinde taslak plana göre tasnif edilir. Bu esnada taslak plana gerekli görülen ilaveler veya çıkartmalar yapılır. Araştırma konusu hakkında yeterli bilgiye ulaşılamadığının tespiti durumunda, araştırma konusu değiştirilebilir veya yeterli bilgi elde edilebilecek farklı yönleriyle ele alınabilirliği ortaya çıkar.
Eserin kaleme alınması (Yazım): Toplanan bilgilerin bir sistem içerisinde verilmesi aşamasıdır. Yazma işlemi, girişten başlanarak sonuca doğru yapılır. Kaynakçanın yazılması ve eklerin ilave edilmesiyle araştırma yazımı sona erdirilir.