Yetenekli Sporcu Özellikleri

Sporda başarıyı belirleyen faktörler oldukça fazladır. Bu nedenle başarılı sporcuların başarı nedenlerini ortaya koymak ve bir temele dayandırmak oldukça önemlidir. Sporcu gelişimi ile ilgili olarak sportif yetenek konusundaki boylamsal çalışmaların azlığı, yetenekli sporcuların özellikleri konusunda kesin yargılara ulaşmayı zorlaştırmaktadır. Yetenek, kişinin doğumdan itibaren gelen, öğrenme olmaksızın herhangi bir konuda diğerlerinden daha üstün kılan her türlü yeterlilik ve üstün beceri özelliği olarak tanımlanmaktadır. Araştırmacılar, yeteneğin geçerliliğini belirlemek için beş kriter belirlemişlerdir:

1)Genetik aktarım dolayısıyla, kısmen doğuştan gelir,

2)Erken bir aşamada ortaya konulamasa da antrenmanlı sporcuların üst düzey performans göstermeden önce yeteneğin varlığını belirlemeye olanak tanıyan bazı göstergeler olacaktır,

3)Yeteneğin bu erken belirtileri kimin başarılı olabileceğini tahmin etmek için bir temel sağlar,

4)Sadece bir azınlık yeteneklidir. Çünkü tüm çocuklar yetenekli olsaydı başarıyı tahmin etmenin ya da açıklamanın hiçbir yolu olmazdı,

5)Yetenekler nispeten alana özgüdür.

Genel anlamda yetenekli sporcuların özelliklerine bakıldığında, belirli ön koşullara sahip oldukları ve belirli bir spor branşının antropometrik, atletik ve fizyolojik özelliklerinin geliştiği görülmektedir. Yapılan çalışmalar farklı branşlardaki sporcuların atletik özelliklerinin bir diğer branşa göre farklılık gösterdiğini bildirmektedir. Elit düzeyde sporcularla yapılan çalışmalarda başarılı olmuş sporcuların özelliklerinin benzer olmadığı ve belirli bir yetenek profilinin oluşturulamayacağı görülmektedir. Ancak her birinin farklı yetenek özelliklerinin ön plana çıktığı bilinmektedir. Bu çerçevede bazı sporcular atletik yeteneklerini ön plana çıkartırken, bazı sporcular teknik, taktik ve bazılarıysa psikolojik özelliklerinin yeteneklerini ön plana çıkarmaktadır. Yetenekli sporcularla ilişkilendirilen parametreler;

Fiziksel Özellikler: Sporcuların vücut parametrelerinin ölçülmesi ve antropometrik karakterlerinin belirlenmesi yoluyla olası yetenek ve performans değerlerinin tahmin edilebileceği düşünülmektedir. Ancak bir sporcu aynı yaştaki diğer akranlarına göre daha erken büyüme ve olgunluk durumda olabilir. Genellikle daha olgun sporcuların sistematik olarak seçilmesine ve ilerlemesine yol açan fiziksel ve fizyolojik performans ölçümlerinde avantajlara sahip olacaktır. Örneğin, basketbolda, forvet ve pivot pozisyonunda oynayan sporcuların pota altı veya ribaunt mücadelesine girmeleri nedeniyle daha uzun oyuncular arasından seçilmeleri gerektiği bilinmektedir. Sonuç olarak, yetenekli sporcularda fiziksel niteliklerin, belirli bir branşla ilişkili olarak dikkate alınması gerektiği, ancak tek başına yeterli bir belirteç olamamaktadır.

Atletik Özellikler: Son dönemlerde atletik olarak yetenekli sporcuların hemen hemen bütün branşlarda ön plana çıktığı görülmektedir. Birçok spor branşında dayanıklılık, kuvvet, sürat gibi atletik özellikler oldukça önemlidir. Ancak tek başına atletik özelliklerin yeterli olmadığı bilinmektedir.

Psikolojik Özellikler: Son yıllarda psikolojik faktörler üzerinde çalışmaların arttığı görülmektedir. Bu çalışmalarda özellikle bilişsel yeteneğin atletik başarıda önemli bir rol oynadığı düşünülmektedir. Yetenekli sporcuların oyun veya yarışma sırasında stratejik ve bilişsel yeteneklerini kullanarak uygulamaya geçirebilen anlık kararları doğru bir şekilde verebilen sporcuların ön plana çıktığı bildirilmektedir.

Beceri Özellikleri: Herhangi bir spor branşında üstün teknik becerisi gösteren çocukların elit düzeyde bir sporcu olması beklenmektedir. Ancak bu durumu desteklemeyen çalışmalar da bulunmaktadır. Taktiksel açıdan bakıldığında da özellikle takım sporlarında seçkin sporcuların en karmaşık durumları olumlu bir şekilde çözmek için anlık kararlar alabildikleri görülmektedir. Özellikle takım sporlarında yetenekli sporcu özelliklerine bakıldığında teknik ve taktik becerilerin oldukça yüksek olduğu bilinmektedir. Ancak tek başına teknik ve taktiksel öğelerin yeterli olması mümkün görülmemektedir.

Genetik Belirteçler: Elit düzeydeki başarıda genotip bileşimlerinin etkisinin olduğu inancı oldukça fazladır. Son yıllarda yapılan çalışmalarda elit düzeyde atletik performansla potansiyel ilişkili olduğu düşünülen yaklaşık olarak 250- 300 gen varyantının olduğu ancak hangi gen varyantının spesifik olarak hangi performanstan sorumlu olduğu bilinmemektedir.

Sonuç olarak yetenekli sporcuların özelliklerine bakıldığında birbirleriyle benzerlik taşımadığı görülmektedir. Herhangi bir alanda yeteneğin gelişimine birden çok bileşenin katkıda bulunduğu söylenebilir. Yetenekli sporcuların farklı beceri, fiziksel, atletik, ve psikolojik kombinasyon örneklerinin olduğu ve bu özelliklerin yüksek kombinasyonuna odaklanılması gerektiğini düşünülmektedir.