Spor Yetenek Seçimine Giriş: Temel Kavramlar

Yetenek kavramı, toplumda yaygın olarak kullanılan bir kavram olup özellikle eğitim, müzik ve spor dahil olmak üzere birçok alanda sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. Yetenek, belirli bir alanda bazı faaliyetlerde kişinin mükemmelliğe ulaşmasını sağlayan özel bir beceri olarak tanımlanmaktadır.

Yeteneğin doğal olarak bireylerde bulunduğu ve kalıtımla bu özellikleri taşıdığı ya da yeteneğin yetiştirme yoluyla uygulama ile kazanıldığı belirtilmektedir. Bunun yanında yetenekte genetik faktörler ve çevresel faktörlerin birlikte ele alınması gerektiğine dair görüşlerin daha yaygın olmasına rağmen genetik faktörlerin öneminin hala korunduğu görülmektedir.

Yeteneğin kaynağı konusunda etkili faktörler birincil faktörler ve ikincil faktörler olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Birincil faktörler yetenek üzerinde doğrudan etkilidir ve birincil faktörler arasında antrenman, genler ve psikolojik özellikler yer almaktadır. İkincil faktörlerin birincil faktörler üzerinde etkili olan faktörlerdir. Sosyo - kültürel ve bağlamsal değişkenler olmak üzere iki başlık altında ele alınmaktadır.

Sportif yetenek, kişinin herhangi bir sportif alanda beklenenden yüksek bir performans göstermesini sağlayan özellikler olarak tanımlanmıştır. Sportif yetenek, kişinin elit sporcu olma potansiyelidir. Sportif yeteneğin beş temel özelliğinden bahsedilmektedir. Buna göre;

(1) genetik yapılardan meydana gelir ve doğuştandır,

(2) yetenek belirgin bir şekilde gözlenmese de antrenmanlı kişilerde yeteneğin varlığını ait ön göstergeler vardır,

(3) yeteneğin erken belirtileri başarılı sporcuların tahmini için bir temel sağlar,

(4) yetenek sadece az sayıda insanda bulunur ve

(5) yetenek alana özgüdür.

Yeteneğin öğrenme ve gelişim olmak üzere iki temel süreci bulunmaktadır. Yeteneğin çıktıları ise performans, uzmanlık ve beceri olarak gösterilmektedir.

Sporda; tek boyutlu yetenek, çok boyutlu yetenek, tek spor yeteneği ve çoklu spor yeteneği olmak üzere dört farklı yeteneğin olduğu belirtilmektedir. Tek boyutlu yetenekte sporcu ilgilendiği spor branşının sadece bir alanında ya da mevkiinde istenilen nitelikte faaliyet gösterir. Çok boyutlu yetenekte sporcu spor branşının farklı alanlarında beceri sergileyebilir, oynadığı oyunu çok yönlü oynayabilir. Sporcunun sadece tek bir spor branşında yetkin olması diğer spor branşları ile ilgili bir yetkinliğe sahip olmaması durumu tek spor yeteneği olarak değerlendirilmektedir. Bir sporcunun iki ya da daha fazla spor branşında en üst seviyede yer alması çoklu spor yeteneği olarak ele alınmaktadır.

Sporda Yeteneğin Belirliyicileri (Yordayıcıları)

Elit sporcu olmak için gereken yetenek düzeyine sahip bir sporcunun potansiyel yeteneğinin; fiziksel faktörler, fizyolojik faktörler, sosyolojik faktörler, psikolojik faktörler ve beceri faktörü olmak üzere beş belirleyicisi bulunmaktadır.

Sporda başarı potansiyeli yüksek genç sporcuları belirlemek ve onların gelişimlerini sağlamak uzun süreli eğitim aşamalarından oluşan bir süreçtir. Bu süreç genel olarak yetenek tanımlama ve geliştirme olarak ifade edilmektedir. Yetenek tespiti, yetenek belirleme, yetenek geliştirme, yetenek seçimi ve yetenek transferi aşamalarından oluşmaktadır. Herhangi bir spora katılmayan potansiyel sporcuları bulmaya yönelik yapılan çalışmalar yetenek tespiti olarak değerlendirilirken spora katılan ve üstün olma potansiyeline sahip sporcuları belirlemek yetenek tanımlama olarak değerlendirilmektedir.

Yetenekli sporcuların öğrenmelerini ve performanslarını hızlandırmaya yönelik yapılan çalışmalar yetenek geliştirme olarak tanımlanmaktadır. Yetenek geliştirme programlarında yer alan nitelikli sporcuları belirlemeye yönelik yapılan çalışmalar ise yetenek seçimi olarak nitelendirilmektedir. Yetenek geliştirme programlarına dahil edilen ancak daha sonra farklı bir spor branşında başarı potansiyeli daha yüksek bireylerin farklı bir spor branşına yönlendirilmesi ise yetenek transferi olarak ele alınmaktadır.

İnsan organizmasının zor ve karmaşık yapısının yanında spor branşlarının gerektirdiği özelliklerinde zaman içerisinde değişiklikler göstermesi, bunun yanında yetenek tanımlama ve geliştirme sürecinin fiziksel özellikler, motor özellikler, spor branşının teknik, taktik ve psikolojik özelliklerinin tamamını kapsayan geniş tabanlı bir süreç olması yetenek seçimi ve geliştirme sürecini zorlaştırmaktadır. Ayrıca, yetenek seçimi ve geliştirme süreci ülkeler ve spor branşları açısından farklılıklar göstermektedir. Yeteneğin çok boyutlu yapısı, sporcuların değişen yaşları, spor kariyerinin uzunluğu, ergenlik sürecinin karmaşıklığı ve olgunlaşma gibi faktörlerde yetenek seçimi ve geliştirme sürecini zorlaştırmaktadır. Bunun yanında; etik ve ahlaki hususlar, yetenek seçiminde kullanılan test ve prosedürlerin geçerliliği ve güvenilirliği konuları da yetenek seçimini zorlaştıran diğer hususlar olarak görülmektedir.