Sporda Ahlaki Davranış
Spor bireylerin fiziksel, zihinsel, duygusal ve sosyal yönden gelişimlerine katkıda bulunan; bilgi, beceri ve liderlik gibi yeteneklerini geliştiren bir araçtır. Spor katılımcısının ve izleyicisinin artması, sporun profesyonel boyut kazanması, sporculuğun ve spor organizasyonlarının birer mesleki faaliyet haline gelmesi, kazanma hırsının ön plana çıkması gibi bir çok neden sporda ahlaki, etik ve insani değerlerin geri plana itilmesine, spor ahlaki ve etiği ile uyuşmayan davranış biçimlerinin ortaya çıkmasına, haksız kazanç elde etme girişimlerinin artmasına neden olmuştur.
Ahlak kavramı, “belli bir toplum veya grubun, belli bir dönemde geçerli bireysel ve toplumsal davranış kurallarının tümü” olarak ifade edilmiştir. Ahlak, toplum içindeki yaşantılara ve tarihsel döneme göre değişebilen, insanlar arası ilişkiyi yönlendiren ve düzenin korunmasını sağlayan; aynı zamanda insanın düşünce, duygu ve davranışlarına yön veren, yazılı olmayan informal kurallar bütünü olarak düşünülebilir.
Etik kavramı, genel inançlarla, tavırlarla ya da alışılmış davranışları yönlendiren kurallarla ilgili olup geleneğin akıl süzgecinden geçirilmesidir. Etik kavramı iyi veya kötü nitelemesi yapmaktan ziyade insanın iyiye, güzele nasıl ulaşılacağına rehberlik eder.
Fair Play, sporcuların müsabaka esnasında işler kötü gitse dahi kurallara uymasını, bilinçli bir şekilde kuralları kabul etmesini, fırsat eşitliliğini bozmamak için çaba göstermesini, haksız avantajı kabul etmemesini, rakibini düşman olarak değil tam tersi oyunun gerçekleşmesini sağlayan, aynı haklara sahip ve değer görmeyi hak eden partner olarak görmelerini anlatmaktadır. Fair play tanımı, formal (biçimsel) ve informal (biçimsel olmayan) olmak üzere iki anlayışı içermektedir.
Sportmenlik ise sporun ruhuna uygun biçimde davranabilmeyi, sporcuların kazanma güdüsü ve hırsına kapılmamasını, rakipleri karşısında haksız avantaj sağlamaktan kaçınmalarını, kazanma ve kaybetmeyi saygı ile karşılayabilmelerini anlatır.
Ahlak Gelişimi
Ahlak gelişimi bireyin “doğru” ya da “yanlış”a ilişkin değerlendirmelerine rehberlik eden, kendi davranışlarını yönetmelerini sağlayan ilkeleri kazanması sürecidir (Onur, 1997). Ahlak gelişimi ilk çocukluk döneminde başlamakta ve kişilik gelişimini etkilemektedir (Santrock, 1983; Kumru & Öztürk, 2012).
Ahlak gelişimi ile ilgili ilk görüşleri sunan Freud, Psikanalitik Kuramı’nda ahlak gelişimini temel kimlik yapılarından biri olan “süperego”ya dayandırmış ve ahlak gelişimi süper egonun ortaya çıkmasıyla başladığını ve “vicdan”ın da ahlak gelişiminin bir sonucu olduğunu belirtmiştir
Bilişsel gelişim kuramcısı Piaget’e ise çocukta “ahlak yargısı”nı ele alarak ahlak gelişimini incelemiştir. Piaget’e göre çocuğun bilişsel gelişimi ile ahlaki yargıları arasında belirgin bir ilişki söz konusudur. Piaget’e göre bilişsel gelişim yaşa bağlı olarak, belirgin değişimlerle ilerleyen, birbirinden farklı temellerle ayrılan evrelerde gerçekleşmektedir.
Kohlberg; Piaget' nin ahlak gelişimine dair sunduğu bilgilere dayalı olarak çalışmalarına yön vermiş ve ahlak gelişimini bilişsel gelişimin paralelinde ele almıştır. Kohlberg, bireylerin sundukları sebeplere bakarak ahlaki muhakeme basamaklarına ilişkin yargılar ortaya atmış ve ahlak gelişimini üç temel düzey ve altı evreli olarak ele almıştır. Bunlar; gelenek öncesi düzey, geleneksel düzey ve gelenek sonrası düzeydir.
Albert Bandura ise ahlak gelişimini Sosyal Öğrenme Kuramı çerçevesinde ele almıştır. Bandura, zihinsel gelişimin yanı sıra ahlaki gelişimin de sosyal öğrenme süreci ile gerçekleştiğini ifade ederek; ahlak gelişimini derece derece ve sürekli biçimde ilerleyen, birikimli bir sosyalleşme süreci olarak açıklamıştır. Bandura’ya göre insan sosyal bir varlıktır, başkalarını gözlemleyerek, model alarak ya da taklit ederek te pek çok şeyi öğrenebilmektedir.
Ahlaktan Uzaklaşma
Sporcuların (ya da antrenör, yönetici, federasyon vs.) bazen otorite olarak gördükleri antrenör ve yöneticilerin isteklerini yerine getirmek için, rakip takım ya da oyuncularına olumsuz özellikler atfederek zarar görmeye layık olduklarına inandıkları için, bazen spor ortamını adil kural ve uygulamalar dışında tutmak istedikleri için ahlak dışı davranışlarda bulunduklarını görmekteyiz. Sporda en sık karşılaşılan ahlak dışı davranışlar hile ve aldatma, ırkçılık- ayrımcılık, şiddet ve saldırganlık, doping, küfür ve şikedir.
Ahlaktan Uzaklaşmanın Sekiz Mekanizması (Davranış Kalıbı)
Ahlaksızlığı meşrulaştırma (Ahlaki gerekçe), Örtmeceli sınıflandırma, Avantajlı karşılaştırma, Sorumluluğun yer değiştirmesi, Sorumluluğun dağılması, Sonuçların saptırılması, İnsani özelliklerden uzaklaşma ve Suça dayanak oluşturma olarak sınıflandırılmıştır.
Sporda Ahlaki Davranışın Kazandırılması
Sporda ahlaki davranışın kazandırılmasında ebeveyn, antrenör, öğretmen, spor yöneticisi, federasyon ve medyaya büyük sorumluluklar düşmektedir. Örneğin;
Antrenörler sporcusuna her türlü sportif durumda iyi ve kötü, doğru ve yanlış arasındaki farkı öğretmeli; sadece kazanma odaklı olmamalı, kendi tutum ve davranışlarıyla sporculara rol model olmalı; cinsiyet, din, dil, ırk, milliyet vb ayrımı gözetmeksizin herkesin eşit haklara sahip olduğunu kabul etmeli, sporcularına da bunu aşılamalıdır.
Medya, ahlaki olmayan davranışlara dikkat çekmek yerine fair play içeren spor olaylarına sıkça yer vermeli, genç sporcuları ahlaki davranışlara özendirmelidir. Medya reyting kaygısından uzaklaşıp, halkı bilinçlendirmeyi görev edinmelidir. Sportif müsabakalar öncesinde tarafları kızıştıracak, ortamı gerecek yayınlara yer vermemelidir. Uluslararası Olimpiyat Komitesi başta olmak üzere, tüm spor federasyonları üzerine düşen görevi tam anlamıyla yapmalıdır.