Sporda Tükenmişlik

Tükenmişliğin Tanımı ve Boyutları

Tükenmişlik kavramı, kökeni İngilizce olan “burnout” kelimesine dayanmaktadır. Burnout kelimesi yanarak bitmek, yok olmak, ateşin sönmesi ya da bir mumun eriyerek bitmesi anlamlarında kullanılmaktadır. Tükenmişlik çalışmalarına öncülük eden Freudenberger (1974) tükenmişliği başarısız olma, vücutta deformasyon oluşması, gücün ve enerjinin azalması sonucunda, bireyin dışardan gelen tehditlere karşı koyamayacak gibi hissetmesi ve çevreden gelen talepleri karşılayamayacak duruma gelmesiyle beraber bireyin iş yapabilme kapasitesinin azalması ve tükenmesi şeklinde tanımlamıştır. Tükenmişlik duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve azalan kişisel başarı hissi boyutlarından oluşan çok boyutlu bir yapıdır.

Sporda Tükenmişlik

Sporcu tükenmişliği ile ilgili ilk çalışmalar ise Smith (1986) tarafından literatüre kazandırılmıştır. Smith( 1986) sporcu tükenmişliğini, sporcuların antrenman ve yarışma ile ilişkili strese verdikleri uyumsuz tepki olarak ele almış ve tükenmişliği sporcuların, yarışma ve müsabakalara hazırlık süreçlerinde ağır antrenman temposunun ortaya çıkardığı fiziksel ve mental yorgunluğa yeterli direnci gösterememesi ve kaybetme duygusunun ortaya çıkardığı stres unsurlarıyla baş edememesi sonucu fiziksel ve duygusal yetilerini tüketmesi şeklinde tanımlamıştır.

Bilindiği üzere sporcular yalnızca yoğun fiziksel antrenmanlarla değil aynı zamanda diğer birçok zorluk ve taleple de baş etmeye çalışmaktadır. Bazı sporcular branşında en iyiler arasında olma, antrenör, yönetici ya da ailelerinin beklentilerini karşılayabilme, sporculuk rollerinin yanı sıra diğer rollerini de (öğrenci, çalışan, eş, ebeveyn vs) yerine getirebilme, elde ettiği başarıyı ve statüyü koruma gibi bir çok taleple karşı karşıyadır. Tüm bunların yanı sıra, erken yaşta elde edilen başarılar, elde ettiği başarıyı koruma baskısı, spor yaşamı ile aile, okul ve iş yaşamı arasında dengenin kurulamaması sporcuları tükenmişliğe doğru sürükleyebilmektedir.

Tükenmişliğin Nedenleri ve Belirtileri

Sporcunun yaşadığı tükenmişlikle ilgili sayısız semptom karşımıza çıkmaktadır. Bu belirtileri beş farklı kategoride sınıflandırmak mümkündür. Bunlar;

Duygusal Belirtiler: Ağlamaklı, depresif, kasvetli, üzgün tavırlar

Bilişsel Belirtiler: Güçsüzlük, çaresizlik, umutsuzluk gibi belirtiler

Fiziksel Belirtiler: Bitkinlik, kas spazmları, sakatlığın normalden uzun sürmesi

Davranışsal Belirtiler: İstikrarsız performans, antrenmanlara devamsızlık, madde kullanımı

Motivasyonel Belirtiler: İlgi eksikliği, coşku ve heyecanın azalması, umursamama.

Tükenmişliğin geç fark edilmesi durumunda sporcunun yaşadığı duygusal, bilişsel, motivasyonel ve davranışsal problemler yalnızlaşmalarına, arkadaşlarından ve spordan uzaklaşmalarına da neden olabilmektedir. Ayrıca, tükenmişliğin uzun sürmesi ve önlenememesi halinde ise kardiyovaküler hastalıkların yaşanması, bağışıklık sisteminin bozulması, kronik inflamasyon durumu, kronik depresyon yaşanması mümkündür.

Tükenmişliğin Önlenmesi

Özellikle de genç sporcuların bu olumsuz süreci daha kolay atlatmaları ve başa çıkmaları için bazı öneriler sunulabilir. Örneğin; olumsuz sür-antrenman ve bitkinlik yaşayan sporcuların bir süre antrenmanlara ara vermesini sağlamak, olumlu sosyal ilişkiler kurması için desteklenmek, sporculuk rolü ile diğer rolleri arasında denge kurması için teşvik etmek, spor dışında farklı ilgi alanları edinmelerine katkı sağlamak, sporcunun yaşadığı baskıların farkında olmak, sporcunun yetenek ve kapasite göre hedef belirlemelerine teşvik etmek, benliklerinin sadece sporcu kimliğiyle eşdeğer olmadığına ikna etmek, birey olarak değerli olduklarını hissettirebilmek, stres yönetimi hakkında beceriler edinmelerini sağlamak tükenmişliğin önlenmesi için sunulabilecek önerilerdendir.