Dinleme Türleri ve Etkin Dinleme

Dinleme, insanın yaşam sürecinde edindiği bilgileri anlamlandırma aracı olmakla birlikte bu süreçte kullandığı en önemli becerilerden biridir. Dinleme, günlük yaşamın her aşamasında aktif bir biçimde ve sıkça kullanılmaktadır. Hayatını anlamlandırmasında katkısı son derece önemli olan dinlemeye dair insan; öncelikle bu yeteneğinin farkına varmalı, değerini kavramalı ve hayatının daha nitelikli olması için diğer tüm yetenekleriyle beraber bu yeteneğini de geliştirme gayreti içerisine girmelidir.

İşitmek, Dinlemek ve Anlamak

Dinleme en genel tanımıyla “sözel bir girdiyi anlama ve yorumlama” sürecidir. Bu süreç bireylerin içinde bulundukları şartlara, algıladıkları sözel girdilere ve bireysel durumlarına göre değişebilmektedir. Dinleme insanın hayatı boyunca edindiği bilgileri anlamlandırma aracıdır. Dinlemenin temel amacı, konuşmacının iletmek istediği mesajı, duygu ve düşünceleri doğru bir şekilde anlayabilmektir. Anlama olgusunun gerçekleşmediği bir dinleme etkinliği, sadece “işitme” olarak nitelenebilir. Dinlemenin önemli bir amacı da anlamadır. Anlama, dinleme yeteneğine bağlıdır. Çünkü dinleme, konuşma ya da okunma aracılığıyla gönderilen bir bildirimin algılanıp kavranmasıdır. Dinleme ayrıca öğrenme yollarından biridir ve belli bir amaç için yapılır. Bu nedenle düşünme, anlama, anlamlandırma, değerlendirme, kıyaslama, ayırt etme yetenekleri; belli ölçüde gelişmiş, geliştirilmiş bir dinleme yeteneğiyle mümkündür.

Dinlemenin Amaçları

Herhangi bir konuda bilgi edinmek, hoşça vakit geçirmek, olayları eleştirel gözle değerlendirmek, eleştiri almak, başka insanların deneyimlerinden yararlanmak,toplumla iletişim kurmak, insanların düşüncelerini değerlendirmek, çevresinde bulunanlara yardım etmek.

Dinlemenin Özellikleri

İletileri doğru anlama ve yorumlama çabası, dilin dört temel işlevinden biri olması, kişiler arası iletişim ögesi olması, belirli bir amaç ekseninde yapılması, insanın seçme özgürlüğünü yansıtması, işitmeyi de içine alan bir etkinlik olması, öğrenilebilen ve öğrenilmesi gereken bir dil becerisi olması, insan beyninin çeşitli bilişsel süreçlerini gerektirmesi, çok farklı boyutları olan bir olgu olması, karmaşık ve aktif bir süreci içermesi, dikkati yoğunlaştırmayı gerektirmesi, bilgi birikimi elde etmenin bir yolu olması.

Dinleme Şekilleri ve Türleri

Bireyin dinleme etkinliğinin öncesinde “Niçin/Hangi amaçla dinleyeceğim?” sorusuna vereceği cevap, dinleme sürecinde hangi dinleme türünü kullanacağını belirlemesine katkı sağlar. Dinleme şekilleri iki temel grup altında toplanır.

Etkileşimli Dinleme: Bu dinleme şeklinde yer alan dinleme etkinlikleri, cevap vermeyi kapsamaktadır. Karşılıklı konuşma sırasında gerçekleşen dinlemedir.

Etkileşimsiz Dinleme: Bu dinleme şeklinde yer alan dinleme etkinlikleri, cevap vermeyi içermemektedir. Konferans, radyo ve konuşma dinleme tarzı etkinlikler bu grup içerisinde yer almaktadır.

Dinleme türlerini beş grupta toplayan bir araştırmanın sınıflandırması ve içeriği şu şekildedir:

Ayırt Edici Dinleme: Sesleri ve görsel uyaranları birbirlerinden ayırt etmek amacıyla yapılan dinleme türüdür.

Estetik Dinleme: Eğlenmek, haz/zevk almak için yapılan dinleme türüdür.

Etkili Dinleme: Bir mesajı eleştirel bir yargıda bulunmaksızın yapılan dinleme türüdür.

Eleştirel Dinleme: Konuşmayı anlamak için değil, puan vermek, değerlendirmek ve yargılamak için yapılan dinleme türüdür.

Empatik Dinleme: Konuşmayı/konuşulanı eleştirmeden empati kurularak yapılan dinleme türüdür.

Etkin Dinlemenin Temel Özellikleri

Etkin dinleme için temel dinleme ilkelerine uyulmalıdır: Dinleyicinin amacı ve isteği olmalı, eleştirel, tahmin ederek ve not alarak dinlemeli. Etkin dinlemek için “dinleme sürecinin” basamaklarına dikkat edilmelidir: Dinleme, aktif bir süreçtir ve bu süreç üç basamaktan oluşur. İlk basamak dikkat, ikincisi anlama, üçüncüsü ise değerlendirmedir. Etkin dinleme hassasiyet gerektirir: Dikkat ve özen gerektiren dinleme, bireylerin birbirlerine karşı saygılı olmaları gereken bir süreçtir.

Etkin Dinleme İçin Yapılması Gerekenler

Etkin dinleme yapılabilmesi için genel kurallar vardır: Bireyleri dinleme becerisinde başarılı konuma getirecek olan etkin/iyi bir dinlemenin yolları yedi maddede ele alınmaktadır: Dikkatin konu üzerine odaklanması, Dinlemeye hazırlıklı olunması, Konuşmacıyı/konuşmayı anlamak için gayret gösterilmesi, Duyguların kontrol edilmesi, Dinleme süresinde ana fikrin zihinde tespit edilmesi, Konuşma hızı ve zihinsel kıvraklık, Konuşmanın dinlenilmesi esnasında not alınması. Bunun yanında etkin bir dinleme için; dinleme eğitimi alınması, özellikle eğitim ortamlarında dinlemenin geliştirilmesi için alıştırmalar yapılması, zihinsel ve fiziksel açıdan uygun koşulları hazırlanması, etkin dinleme stratejilerinin öğrenilmesi ve dinleyici olarak konuşmacıya karşı olan sorumlulukların farkında olunması gerekmektedir.

Dinlemenin Zorlukları

Dinleme, zoraki dinlemeleri içeren yani herhangi bir amacı olmayan dinleme türlerinden birisi veya birkaçı tercih edilerek yapılırsa zor bir sürece evrilir. Bu etkisiz dinleme türleri şunlardır:

Gönülsüz dinleme: Bireyin dinleme etkinliğine zoraki olarak katılmasıdır.

Antipatik dinleme: Dinleyicinin, kaynak kişiye/konuşmaya dair olumsuz tavırlarının olduğu dinleme türüdür.

Yüzeysel dinleme: Sırf bilgi alımı yapılan fakat bilişsel süreçlerin kullanılmadığı yani derinliğe ve detaya inilmeyen dinleme türüdür.

Görünüşte dinleme: Bilgi akışının neredeyse hiç gerçekleşmediği dinleme türüdür.