Antonio Gramsci ve Hegemonya

Gramsci'nin Batı Marksizmi İçindeki Teorik Konumu

Geleneksel Marksizm’in temel hareket noktasını sınıf mücadelesi oluşturur. Sınıf mücadelesi proleter devrimle hem tarihin ilerlemesine yol açacak hem de sosyal sınıfların ortadan kalkmasını sağlayacaktır.

Gramsci Geleneksel Marksizm’in salt ekonomik sosyal analiz modeline eleştiriler getirerek sınıf mücadelesi, ideoloji, hegemonya, sivil toplum, aydınların toplumsal rolleri gibi açıklamalarla Batı Marksizmi’ne yeni bir boyut kazandırmıştır. Ona göre Marksizm bir toplum bilimi veya sosyolojik teori değil, yetkin ve bütünsel, öncelikle düşünsel ve ideolojik bir praksis felsefesidir.

Maddi Güçler, Kurumlar İdeolojiler: Tarihsel Blok Kavramı

Gramsci tarihsel bloğu analiz ederken öznel faktörü önemsizleştirerek ‘ilerleme’yi sadece iktisadi süreçlere indirgeyen neden-sonuç açıklamalarına karşı çıkar. Tarihsel blok kavramı doğrudan Gramsci’nin teorisinin merkezinde yer alan hegemonya kavramıyla ilişkilidir.

Tarihsel blok analizinin özgünlüğü, bilhassa her siyasal girişimin gerektirdiği özel somut üstyapıyı analiz etmesidir. Bu bağlamda, tarihsel blokta “doğrudan üretim güçlerine bağlı” bir sosyoekonomik alt yapı ile “politik ve sivil toplumdan meydana gelen” bir üst yapı görülür. Üst yapı toplumsal üretim ilişkileri bütünlüğüne ilişkin temel olgu olduğu için, üst yapının evriminin analiz aynı zamanda bizzat yapıyı analizi sağlar.

Devlete Karşı Sivil Toplum

Gramsci sivil toplum kavramını çoğu kez sosyal sistem içinde yer alan sivil grupların ahlaki ve entelektüel idaresini tanımlamak için kullanır. Sivil toplumda ekonomik ve toplumsal yapının bütünlüğü vurgulanır. Gramsci’nin deyişiyle, ekonomik yapı ile devletin arasında yer alır, genelde özel çıkarların alanıdır. Sivil toplum karmaşık bir bütünlük oluşturur. Zira içeriği çok geniştir. İçerik açısından bakıldığında, yönetici sınıfın ideolojisi olarak hegemonya ekonomiden hukuka, sanattan bilime kadar bütün ideolojik alanları kapsar.

Sivil toplumun kapsadığı alan ideoloji alanını oluşturduğu için oldukça geniştir. Gramsci bu noktada ideolojiyi sanatta, hukukta, ekonomik faaliyetlerde, bireysel ve kolektif hayatın bütün alanlarında kendini örtük olarak gösteren bir dünya görüşü olarak tanımlar Gramsci’ye göre, devlet sivil toplum + politik toplum, yani zor aracılığıyla güçlendirilmiş hegemonya biçiminde yer alır. Bu denklem sayesinde kamu ve özel arasındaki gerçek ilişki görülebilir.

Hegemonya ve Tahakküm

Gramsci’de hegemonya bütün toplumsal hayat ve düşünce düzeylerinde görülebilir. Hegemonya ideolojik kontrol ve sosyalleştirme araçları sayesinde hayatın her alanına yaygınlaştırılan bir örgütleyici ilke veya dünya görüşü olarak tanımlanabilir. Hegemonyanın oluşumunun şekillendirdiği toplumlarda iktisadi belirlenimin yanı sıra kültürel belirlenim de oldukça önemlidir.

Önceki tarihsel bloğun yıkılıp yerine yenisinin inşa edilmesi zordur. Çünkü burada yıkılması gereken temel şey, maddi ilişkiler değil, onları aşan ve görünür olmayan ilişkisel unsurlardır. Sınıfsal mücadele tarihsel bir ürünü olduğu için burjuvazi ve proletarya arasındaki mücadelenin kaçınılmaz olarak bir proleter devrimle sonuçlanacağı öngörülemez. Bu noktada kültürel mücadele büyük önem kazanır.

Gramsci kendi hegemonya tanımını benzer bir kavram olan tahakkümden özellikle ayırır. Hegemonya ve tahakküm arasında bir amaç birliği olmasına rağmen, uygulamada aralarında bir yöntem farklılığı gözlenir. Bu fark egemenliğin meşruiyetinin dayandığı temeldir. Hegemonya denge ve rızaya dayalı bir kontrol sistemiyken, tahakküm baskı ve şiddete dayalı, politik toplum ve ya devlet organları tarafından uygulanan bir yöntemdir.

Gramsci’ye göre hiçbir yönetici sınıf sadece ekonomik kontrolle, hatta salt siyasal güce dayanarak hegemonyasını kuramaz. Bu türden bir çıplak baskı sadece devrimlere yol açacaktır. Ayrıca gerek duyulan şey, ideolojik egemenlik ve yönetilenin rızasıdır. Bu da aile, kilise, hukuk, medya, okullar ve hatta sendikalar gibi sosyalleştirici birimler sayesinde sağlanır. Gramsci’nin hegemonya kavramı Lenin’inkine belirli bir noktada hem yakın hem uzaktır. Yine de ondan önemli bir noktada, kültürel ve ideolojik yönetimin belirleyiciliği konusunda ayrılır.

Gramsci’ye göre yönetici sınıfa karşı mücadelenin esas alanı sivil toplumdur. Sivil toplumu denetleyen grup hegemonik gruptur ve politik toplumun hâkimiyet altına alınmasıyla bu hegemonya tamamlanır.

Bir Politik Strateji Olarak Karşı Hegemonya

Gramsci hegemonya kavramını işçi sınıfının burjuva devleti yıkmak ve emekçiler devletinin toplumsal tabanı olarak hizmet etmesini sağlamak için yaratması gereken ittifaklar sistemine işaret etmek için kullanır. Buna göre emekçi nüfusun çoğunluğu, karşı-hegemonya yaratarak kapitalizme ve burjuva devletine karşı harekete geçmeyi sağlayacak bir sınıflar-arası uzlaşma sistemi kurabildiği takdirde proletarya yönetici ve egemen bir duruma gelir.

İki Aydın Türü: Organik Aydın ve Eleştirel Aydın

Gramsci hegemonyanın kurulup sürdürülebilmesi için ideolojiye, oluşturulması ve toplumun diğer kesimlerine yayılması için aydınlara gerek olduğunu vurgular. Gramsci aydınları hâkim grupların siyasal ve teorik tavrını belirleyen ve böylece hegemonyanın ideolojik koşullarını oluşturan meşrulaştırma uzmanları olarak tanımlar.

Gramsci aydınlar kategorisini kurgularken onların ayrı bir sosyal sınıf oluşturduklarını söylemese de, farklı sınıfsal ilişkiler kurabileceklerini yadsımaz. Organik aydın kategorisi belirli bir sınıfsal bağlantıyı çağrıştırır. Belirli sosyal sınıfa ait kültürel, siyasal, ekonomik vb. alanlarda teoriler üreten, toplumsal düzenin belirli bir amaç doğrultusunda örgütlenmesinde aktif rol oynayan aydınlar bu grupta yer alır. Eleştirel aydın, aksine, böyle bir bağlantının bulunmamasını ifade eder.