Klasik Seçkinler Teorisi: Pareto, Mosca ve Michels
Toplum bireylerden oluşmaktadır. Tüm farklılıklarına rağmen bireylerin bir arada yaşamaları zamanla toplumsal bir yapının ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Toplumsal yapı, şüphesiz dinamik bir niteliğe sahiptir. Tarihsel süreç içerisinde gösterdiği değişim ve dönüşümler farklı tabakalaşma sistemlerinin oluşmasını sağlamıştır. Siyasal sistemin bir parçası olan bu tabakalaşma sistemleri, aynı toplum içinde birtakım ortak özelliklere sahip olan farklı gruplaşmaların oluşmasına neden olmuştur.
Siyaset sosyolojisi açısından statüleşmenin en genel ifadesi, toplumsal pramidin en yukarısında “yönetenlerin” ve aşağı basamaklarında ise sayıca çoğunlukta olan “yönetilenlerin” yer almasıdır.
Pareto, Mosca ve Michels’in aynı dönemde geliştirdikleri kavramları, kuramları ve analiz yöntemleri elit teorilerinin temel yapı taşlarını ortaya koyarak konunun 20. yüzyılın ortalarından itiban popüler olmasını sağlamıştır.
Vilfredo Pareto: Seçkinlerin Dolaşımı (1848-1923)
İtalyan asıllı Vilfredo Pareto seçkinler kavramını siyaset bilimi literatürüne kazandıran düşünürlerden biridir. Genel Sosyoloji Dersleri (Trattato di Sociologia Generale) adlı kitabında toplumun kuruluşunun ve insanların davranış biçimlerinin bilimsel ilkelerle açıklanabileceğini savunan Pareto’ya göre sahip olunan beceri ve kabiliyetler, insanlar arasında eşit bir şekilde dağılmamıştır. Bu açıdan insanlar, fiziksel, entelektüel ve ahlaki açıdan eşit değildirler.
Toplumları genel olarak “elit” ve “elit olmayan” diye iki gruba ayıran Pareto elit kavramını iki şekilde kullanmıştır. Öncelikle elit kavramı kendi alanlarında başarılı olan insanları ifade etmektedir. İnsanların elit olabilmesinde zekâ seviyeleri, yetenekleri önemli rol oynamaktadır (Yenilmez, 2007: 9). Bu yetenekler, hemen hemen tüm toplumsal alanlar için geçerlidir. Bu alanlarda en yüksek göstergelere sahip olan insanlar zamanla kendi aralarında bir sınıf oluştururlar (Aron, 2010: 326-27). Seçkinler sınıfı bu başarılı kişilerden oluşmaktadır. Örneğin kendi alanlarında en yüksek endekslere sahip olan avukatlar, memurlar, politikacılar vs. buna örnek gösterilebilir (Pareto, 2005: 7-17). Bu birinci tanım geniş anlamlıdır ve ikinci tanımı da içine almaktadır. Pareto’ya göre elit kavramını ikinci kullanımı sadece tarihin itici gücü olan yönetici elitleri kapsamaktadır (Yenilmez, 2007: 10). Elitler maddi güçleri, ikna kabiliyetleri ve geniş aile bağları gibi özellikleri sayesinde yönetilenlere karşı üstünlük elde ederler (Finner, 1966).
Elit grubunu da kendi içinde “yönetici elit” ve “yönetici olmayan elit” olarak ikiye ayıran Pareto yönetici elit ile siyasal iktidarı elinde tutan kesimi kastetmektedir. Pareto’nun zaman zaman “aristokrasi” kavramıyla da belirttiği bu yönetici elit sınıf, askerler, iş insanları, din adamları gibi çeşitli sosyal gruplardan oluşmaktadır.
Pareto’nun yönetici seçkinler adını verdiği bu sınıf, toplumda fiilen egemen olan yani iktidarı elinde bulunduran sınıftır (Tolan, 1985: 35). Ona göre yönetici seçkinler aynı zamanda toplumların doğasını belirginleştiren toplumsal dinamiktir.
Pareto siyasal seçkinlerin, tarihsel süreç içerisinde halkı iki şekilde yönettiklerini ileri sürmüştür. Bu bağlamda Pareto Machiavelli’nin aslanlar ve tilkiler arasındaki ayrımına benzer bir şekilde seçkinleri psikolojik açıdan iki gruba ayırmıştır.
Gaetano Mosca: Demokratik Seçkincilik (1858-1941)
Tüm toplumlarda yönetici sınıf ve yönetilen sınıf olmak üzere iki sınıfın var olduğunu belirten Mosca, yönetici sınıfın yönetilen sınıfı yönlendirmek için şiddet, hile, kandırma gibi yöntemlerin yanı sıra hukukî yöntemlere de başvurabileceğini ifade etmiştir. Ancak Mosca’ya göre yönetici sınıfın sahip olduğu üstünlük, yani yönetilenler üzerindeki kontrol ve denetimleri statik değildir. Yöneticiler yönetilen sınıfın talepleri ve isteklerini göz önünde bulundurmak zorundadır.
Demokratik devletler dâhil olmak üzere insanların hiçbir zaman eşit kaynaklara sahip olmadığını savunan Mosca’ya göre her toplumda iki farklı sınıf mevcuttur. Bunlar “yöneten” ve “yönetilen” sınıftır. Yönetici sınıf bu özelliklerin bir kısmına kendi gayret ve becerileri sayesinde, bir kısmına da kendilerine miras yoluyla intikal eden ekonomik güçleri sayesinde sahip olabilir. Ona göre yönetici sınıfa dâhil olma şekilleri tarihsel süreç içerisinde farklı şekillerde cereyan etmiştir.
Toplumsal yapı üzerinde egemenlik kurmuş olan seçkinler kendilerini ve dolaylı olarak toplumsal güçlerini sürekli yenileyebilmelidirler, aksi takdirde bu güçlerini yitirirler.
Robert Michels: Oligarşinin Tunç Kanunu (1876-1936)
Michels, seçkin kavramını açıklarken Pareto ve Mosca gibi toplumun geneli için geçerli olan bir ayrıma gitmez ve seçkinlerin oluşumunu örgütlerin karmaşık yapısından hareket ederek açıklamaya çalışır.
Michels’e göre her türlü yönetim biçimde zamanla insanların sayısı artacak ve böylece iletişim sorunları yaşanacaktır. Bu sorunu aşabilmek için oluşan gruplaşmalar ve bu gruplar arasındaki iletişim mekanizması bürokrasiyi ortaya çıkaracaktır. Bürokrasinin giderek güçlenmesi ise oligarşiyi meydana getirecektir.
Aristokrat ve seçkinlerden oluşan oligarşi karar alıcı kurumlarda yer alan ve kararları uygulayan azınlık bir gruptur. Michels’e göre uzmanlık gerektiren bu kurumların etkin bir şekilde işlemesi için elitlere ihtiyaç vardır. Bu tür kurumların örgütsel işleyişinde gücü tekelinde bulunduran elitler çoğunluğun kontrolünden bağımsız, baskın ve sömürücü bir azınlık gruba dönüşürler. Eski elitler ile yeni elitler arasındaki mücadelenin devam eden bir süreç olduğunu kabul eden Michels, eski elitler ile yeni elitler arasında birleşmelerin de olabileceğini ileri sürer. Onun “Kim örgütten bahsediyorsa, oligarşiden bahsediyordur” sözü tüm örgütler için geçerlidir.
Tüm örgütlerde seçkin grupların ortaya çıktığını ve bunların zamanla bir oligarşi oluşturduklarını ileri süren Michels, yönetici sınıfın oligarşik niteliğini “Oligarşinin Tunç Kanunu” kavramıyla açıklamıştır. Bu yasaya göre demokratik örgütler de giderek yöneticilerin çıkarlarına hizmet eder, liderlik zamanla sağlam zemine oturtulur ve böylece bir oligarşi meydana gelir.