Ölçme ve Ölçekleme Kavramları

Ölçme ve Ölçme Düzeyleri

Ölçme, belirli kurallar çerçevesinde gözlemlere (veya cevaplara) sayısal değerler atanmasıdır. Ölçmenin dört düzeyi vardır: saymalı (nominal) ölçme, sıralı (ordinal) ölçme, aralıklı (interval) ölçme ve oranlı (ratio) ölçme. İlk iki düzey metrik olmayan (kategorik), son iki düzey de metrik olarak ifade edilmektetir. Nominal ölçekten, oranlı ölçeğe doğru gidildikçe daha kapsamlı istatistiki teknikler uygulanabilir.

Nominal ölçme düzeyinde, sayılar yalnızca birer etiket olarak kullanılır. Sıralı ölçme düzeyinde, sayıların sıralama özelliği de söz konusu olmaktadır. Aralıklı ölçmede, ordinal yani sıralı ölçmede bulunan bütün özellikler bulunmakla birlikte ilaveten ölçme değerleri arasındaki mutlak farklar eşit olarak kabul edilmektedir. Oranlı ölçme, nominal, ordinal ve aralıklı ölçeklerinin tüm özelliklerini bünyesinde barındırmaktadır.

Değişkenler, kategorik düzeyde, sürekli düzeyde ölçülmüş değişkenler ve kesikli değişkenler olarak üç şekilde sınıflandırılabilir. Kategorik değişkenler sınıflandırma yoluyla ölçülebilen değişkenlerdir. Sayılar yalnızca bir etiket vazifesi görür. Sürekli değişkenler için bir aralıkta ya da birden fazla aralıkta sonsuz sayıda değer alabilme söz konusudur. Kesikli değişkende ise değişkenin alabileceği sayılar hem sonuludur hem de sayılabilirdir.

Tutumların Ölçülmesinde Kullanılan Ölçekler ve Türleri

Likert ölçeği, araştırmacının önceden belirlemiş olduğu yargılara katılma düzeyi sorulur. Semantik farklılıklar ölçeğinde ise, tutumlar, 7’li olarak iki uç noktaya yerleştirilmiş zıt sıfatlar konarak ölçüm yapılır. Orta nokta nötr durumu ifade ederken, iki uç nokta, sıfata cevaplayıcının katılma derecesini ifade etmektedir. Stapel ölçeği, dikey bir ölçektir. Diğer ölçeklerden farklı olarak zorlayıcı bir ölçek olup, 5 pozitif 5 de negatif nokta olmak üzere 10 noktadan oluşmaktadır. Q tasnif ya da sınıflandırma ölçeğinde, nesnelerin benzerlikleri, araştırmacının önceden belirlemiş olduğu kriterlere göre kümeler ya da yığınlar hâlinde sınıflandırılırlar.

Ölçmenin Doğruluğu

Güvenilirlik ölçümlerin tekrarlanması durumunda, benzer veya tutarlı sonuçlar almaktır. Güvenilirliği tespit etmek için kullanılan yaklaşımlar; test-yeniden test, alternatif formlar, ikiye bölmedir. Güvenilirlik analizleri yapılırken tekrarlı ölçümlerin arasında korelasyonunun yani benzerliğin yüksek olmasına bakılır. Geçerlilik deyimi ise davranış bilimlerinde toplanan verilerin tarafsızlığının (objektifliğinin) ve ölçülen olayın veya değişkenin niteliklerine uygunluğunun ölçüsüdür. Böylece bir ölçek ölçülmek istenen şeyi ölçüyor ise o ölçeğin geçerliliği vardır denilebilir. Tahmin geçerliliği, içerik geçerliliği ve yapısal geçerlilik isimleriyle belirtilen üç farklı geçerlilik esas alınarak değerleme yapılır.

Güvenilirlik ve Geçerlilik İlişkisi

Güvenilirlik, geçerlilik için ön şarttır ve güvenilirliği sağlamak geçerliliği sağlamaktan daha kolaydır. Güvenilirlik gerek şarttır ancak yeter şart değildir. Başka bir ifadeyle ölçeğin tekrar tekrar kullanılmasında benzer sonuçlar ya da birbirine çok yakın sonuçlar elde edilebilir. Ancak ölçülmek istenen yapıyı tam ölçmüyor olabilir.

Duyarlılık, ölçeğin ne derecede hassas ölçmeler yapabildiği ölçüsüdür. Bunu sağlayabilmek için ölçeğe yeni nitelikler veya noktalar eklemek gerekmektedir.

Ölçmede Hata

Ölçmede iki tür hata söz konusudur. Bunlar sistematik hata ve tesadüfi hata olarak bilinir. Sistematik hata; araştırmacının, bilgi, beceri ya da değer yargılarından ya da almış olduğu yanlış kararlardan dolayı; ölçekte, anket, formunda ya da örneklemede yapılan bir yanlışlıktan dolayı; tüm ölçümlerde tekrarlanan hata kaynaklarıdır. Bir diğer hata türü de, tesadüfi olarak öngörülemeyen nedenlerden kaynaklanan hatalardır. Tesadüfi hata, ölçme sonuçlarını tesadüfi olarak etkileyen herhangi bir faktörlerden kaynaklanabilir.