Örnekleme

Araştırma evreni (anakütle), araştırmacının ilgilendiği konuda ona veri sunabilecek gözlem birimlerinden oluşan kümedir. Araştırmalarda genellikle anakütledeki tüm birimlerden veri toplamak yerine, bunlardan belli kurallara göre bazı birimler seçilir ve elde edilecek verilerle ulaşılan bulgular anakütleye genellenir. İşte anakütleden onu temsil etme yeteneğine sahip küçük bir küme seçme işlemine örnekleme, oluşturulan bu kümeye ise örneklem denir.

Örnekleme yapmak, anakütlenin tümünden değil de küçük bir kısmından veri toplayarak tümü hakkında bilgi edinmemize ve tahminde bulunmamıza imkân verir.

Örnekleme yöntemleri ‘tesadüfi (rassal) örnekleme’ ve ‘tesadüfi olmayan örnekleme’ olmak üzere başlıca iki gruba ayrılmaktadır. Tesadüfi örnekleme, anakütledeki birimlerin örnekleme seçilme olasılığının bilindiği ve bu olasılığın sıfır olmadığı örnekleme yöntemlerini içerir. Tesadüfi olmayan örneklemede ise anakütledeki birimlerin örnekleme seçilme olasılıkları belli değildir; örneklem oluşturulurken anakütledeki birimler arasında fark gözetilir ve bu birimlere örnekleme seçilmeleri konusunda eşit şans verilmez.

Basit tesadüfi, sistematik, katmanlı, kümeli ve çok aşamalı örnekleme yöntemleri tesadüfi örneklemenin türleridir.

Basit Tesadüfi Örnekleme: Bu yöntemde örnekleme seçilen her birim tesadüfi olarak belirlenir. Burada hem anakütledeki her gözlem biriminin örnekleme girme şansı birbirine eşittir, hem de bu anakütleden seçilebilecek gözlem birimi içeren her örneklemin seçilme şansı birbirine eşittir.

Sistematik Örnekleme: Bu yöntem basit tesadüfi örneklemenin başka bir çeşidi gibi algılansa da ona göre daha az zaman alan ve birimleri seçmede daha fazla kolaylık sağlayan bir yöntemdir. Örneklem çerçevesi tam olarak oluşturulamadığında ya da listede tesadüfi hatalar olması durumunda, basit tesadüfi örnekleme yerine sistematik örneklemeye başvurulur.

Katmanlı (Tabakalı) Örnekleme: Bu yöntemde öncelikle anakütledeki tüm birimler kendilerinde bulunan ve araştırmacının amacına göre belirlenen belli başlı özelliklere göre bir ayrıma tabi tutulur. Bu ayrım sayesinde anakütledeki katmanlar tespit edilir. Bir katmanın anakütle içindeki nispi (görece) büyüklüğü ne ise, oluşturulacak örneklem içindeki nispi büyüklüğü de o olacaktır.

Kümeli Örnekleme: katmanlı örneklemeye göre daha az ön bilgi gerektirir ve daha az masraflıdır. Anakütleyi oluşturan birimlerin bir listesi yoksa ya da tek tek tesadüfi olarak seçilecek birimler çok geniş bir coğrafi alana yayılmışsa (dağınıksa), kümeli örnekleme uygulanabilir.

Çok Aşamalı Tesadüfi Örnekleme: Uygulamada genellikle yukarıda açıklanan örnekleme yöntemleri aşamalı olarak birlikte kullanılır.

Tesadüfi olmayan örnekleme yöntemleri şunlardır:

Kolayda Örnekleme: Bu örnekleme yöntemi, en düşük maliyetli ve uygulanması en kolay örneklemedir. Araştırmacı anakütle içerisindeki birimlerden en kolay ulaşabildiklerini örnekleme seçer. Yani araştırmacı kimi isterse onu örnekleme alma serbestliğine sahiptir.

Yargısal Örnekleme: Araştırmacının ihtiyaç duyduğu bilgileri en iyi şekilde sağlayabileceği gözlem birimlerinin örnekleme seçilmesini ifade eder. Birimler araştırmanın anakütlesinden gelişigüzel değil, belli özelliklerinden dolayı ve/veya araştırmacının kendi kararına/sağduyusuna göre seçilir.

Kartopu Örnekleme: Öncelikle ulaşılması zor olan anakütleden bir birime ulaşılır, sonra o birimin yardımı ile diğer bir birime, sonra onların yardımıyla başka birimlere ulaşılarak hedeflenen örneklem büyüklüğüne ve çeşitliliğine varılmaya çalışılır.

Kota Örnekleme: Katmanlı tesadüfi örnekleme yöntemine benzeyen bu yöntemde, araştırma evreninde bulunan bazı belirgin özelliklerin örneklemde de yer alması için kotalar belirlenir ve bunlara göre örneklem oluşturulur. Kota örnekleme katmanlı örnekleme yönteminin tesadüfi olmayan türü gibi düşünülebilir.

Örnekleme hataları temelde iki grupta incelenebilir: tesadüfi hata ve sistematik hata. Tesadüfi hata nerdeyse kaçınılamaz bir gerçek olan, çalışmada kullanılan örneklemin içinden seçildiği anakütleden bir şekilde farklı olacağı öngörüsüne dayanır. Tesadüfi hatayı artıran en önemli sebeplerden biri, seçilen örneklemin anakütleyi tam olarak temsil etmemesi, onun sadece bir bölümünü veya küçük bir oranını temsil etmesidir. Örneklem büyüklüğü artırılarak ve anakütledeki tüm grupları araştırma açısından önem taşıyan çeşitli özellikleri ile (örneğin cinsiyet, yaş, sosyoekonomik durum vb.) temsil eden birimlerin örneklemde yer almasına dikkat ederek bu tür hata giderilebilir. Sistematik hata ise sonradan giderilmesi mümkün olmayan, örnekleme sürecindeki yanlışlıklardan kaynaklanan hatadır.