Soğuk Savaş Sonrasında Dünya: Kriz Noktaları

Giriş

1990 sonrası dönemin güvenli ve barışçıl geçtiğini söylemek zordur. Bu dönemde görülen krizlerin bazıları şöyle sıralanabilir:

Körfez Krizi

Irak, İran-Irak Savaşı boyunca oldukça borçlanmışsa da silahlanmasını sürdürmüştür. Orta Doğu’da en önemli askerî güçlerden biri olan Irak, savaş sonrasında Körfez ülkelerinden aldığı borçları ödeyememiştir. 1990 yılında petrol fiyatlarındaki düşüş, Irak’ın yaşadığı ekonomik problemleri derinleştirmiştir.

Irak lideri Saddam, petrol fiyatlarında yaşanan düşüşün sorumlusunun Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri olduğunu iddia etmiştir.

Irak, 2 Ağustos 1990 günü Kuveyt’e girerek ülkeyi işgal etmiştir.

Saddam Hüseyin, Kuveyt'ten çekilmeyi reddedince, ABD'nin önderliğinde BM, hava bombardımanı ve Çöl Fırtınası kara operasyonunu düzenlemiş, Irak Kuveyt’ten çekilmek zorunda kalmıştır.

Ruanda: İç Savaş ve Soykırım

Koloni yönetiminin gelmesiyle birlikte Ruanda’da Hutu ve Tutsiler arasındaki ilişkiler değişmiştir. Koloni yönetiminin empoze ettiği hiyerarşide Avrupalılar en tepede, Tutsiler ortada, Hutular ise en altta yer alacaktı. Ruanda toplumunu bölen uygulamalar Belçika koloni yönetimi altında da devam etmiştir. Sonuçta, Hutu ve Tutsiler arasındaki ilişkilere nefret damgasını vuracaktı.

1962 yılında Ruanda bağımsız olunca Tutsilere yönelik sert politikaları savunan bir Hutu başa geçmiştir ama haksızlıklar bitmemiştir.

1994 yılında Hutu kökenli Ruanda Devlet Başkanının uçağının düşürülmesi ülkeyi büsbütün karmaşaya sürüklendi.

Kısa bir sürede ülkenin Tutsi nüfusunun yüzde yetmiş beşi, hayatını kaybetti. 1994’ün sonunda RFP ülkede genelinde kontrolü sağladığında kitlesel katliamlar sona erdi.

Somali: İnsani Müdahale

Ortak bir dile ve dine sahip bir ulus olarak kabul edilse de, Somali oldukça bölünmüş kabile yapısına sahiptir.

Açlık, su kirliliği, salgın hastalıklar, orman kıyımı, çölleşme, aşırı otlak kullanımı ve erozyon ülkenin boğuştuğu sorunlardandır.

Somali’de 1991’de Siad Barre’nin görevden uzaklaştırılmasından sonra merkezî hükûmet, ülke genelinde otoritesini tesis etmede ciddi sorunlar yaşamıştır.

1991-1992 arasında birçok kabile Güney Somali’deki topraklar ve diğer kaynaklar için birbiriyle çatışmıştır. Özellikle Mogadişu çevresinde çatışmalar siyasi kaosa ve insani felakete neden olunca BM, insani yardımın dağıtılmasını mümkün kılacak bir ortam yaratmak için 1992’de müdahale etmiştir.

Etiyopya’dan sonra Kenya da Eş-Şebab’a karşı savaşmak için ülkeye asker gönderdi. Ekim 2011’den bu yana Kenya kuvvetleri Afrika Birliği ile birlikte Eş-Şebab’a karşı savaşmaktadır.

Bosna-Hersek Krizi

Boşnakların ayrı bir ulus olmadıklarını öne süren Sırplar’ın Bosnalı Müslüman nüfusu hedef alan şiddet eylemleri krizi başlatmıştır.

1980’lerde Müslüman nüfusunun Sırp ve Hırvatlara oranla daha fazla artması Sırpları tedirgin etti. Bosnalı Sırp liderler konutların yakılıp yıkılması, sınır dışı etme, tecavüz ve öldürme gibi demografik mühendislik araçlarını kullanarak Bosna Hersek’de homojen Sırp nüfus alanları oluşturmayı amaçladılar.

Bosnalı Sırpların 1995 yılının ilk aylarında yoğunlaşan saldırıları üzerine hem NATO hem de BM krize müdahale etmek zorunda kalmıştır.

Kriz, Dayton Anlaşması ile sona ermiş; Bosna-Hersek’in egemenliği ve bütünlüğü tanınırken ülkenin %51’i Boşnak-Hırvat Federasyonu’na; %49’u ise Bosna’daki Sırp Cumhuriyeti’ne bırakılmıştır.

11 Eylül ve Yansımaları

11 Eylül saldırıları ve saldırılara tepki olarak başlatılan teröre karşı savaş, Batı ve İslam dünyası arasında bir medeniyet çatışmasının bir örneği olarak görülebilir.

Diğer bir bakış açısından bakıldığında 11 Eylül’ün temelleri Soğuk Savaş dönemindeki ABD-Sovyetler Birliği çatışmasına dayandırılabilir.

Başka bir açıdan da dinî radikalizmin yükselişi Orta Doğu’daki çeşitli gerilimlerle ilgilidir.

ABD 11 Eylül saldırılarından sonra ilkin Afganistan'a, sonra da Irak'a müdahale etmiştir. ABD, Afganistan'a müdahale ederken NATO ve BM Güvenlik Konseyi'nin desteğini almayı başarmıştır. ABD, BM Güvenlik Konseyi’nden ve NATO’dan Irak’ın işgalini haklı kılacak kararlar çıkartmak için uğraşmış ancak başaramayınca, kara Avrupası ile ters düşmeyi göze alarak, sadık müttefiki İngiltere ile birlikte Koalisyon Güçleri’ni oluşturarak Irak’a müdahale etmiştir.

Kosova Krizi

Miloşeviç’in 1989’da Kosova ve Voyvodina’nın özerkliklerini kaldırarak Sırbistan’a bağlı bölge hâline getirmesi, Kosova’daki 'hassas dengeyi' bozdu ve Yugoslavya dağılma sürecine girdİ.

Arnavutların, özerkliklerinin kaldırılmasına tepkisi 1991’de Kosova Cumhuriyeti’ni ilan etmeleri oldu. Rugova liderliğinde başlatılan pasif direniş etkili olmayınca 1998 başından itibaren Kosova Kurtuluş Ordusu UÇK silahlı mücadeleye girişti. ABD’nin önerdiği Kosova’ya NATO askerlerinin yerleştirilmesi ve 3 yıl sonra bağımsızlığının oylanması hükümlerini Yugoslav yönetimi kabul etmeyince NATO, BM Güvenlik Konseyi’nin onayını beklemeden 24 Mart 1999’da Yugoslavya’yı bombalamaya başladı. NATO Hava Harekâtı’nın ardından Kosova'dan Sırplar çekildi.

Kosova Başbakanı Haşim Taçi, 17 Şubat 2008'de Kosova’nın bağımsızlığını ilan etti.

2008 Güney Osetya ve Abhazya Krizi

Sovyet döneminde Gürcistan bünyesinde özerkliğe sahip olan Güney Osetya ve Abhazya yönetimleri, ilk devlet başkanı Gamsakurdia döneminde merkezî otoriyete karşı ayrılıkçı savaş açarak Gürcistan'ı topraklarından çıkarmayı başardılar.

Şevardnadze Gül Devrimi ile devrilince yerine geçen Saakaşvili, NATO üyeliğini ve Gürcistan'ın toprak bütünlüğünün sağlanmasını temel hedefler olarak belirledi.

Saakaşvili'nin NATO üyeliği arzusu Rusya'yı rahatsız edince, Moskova ayrılıkcı Güney Osetya ve Abhazya yönetimlerine verdiği desteği artırdı.

2008'in Ağustos ayında Gürcistan Güney Osetya’ya havadan ve karadan saldırınca ağır bir hezimete uğradı.

Krizin sonucunda Rusya, bölgede NATO üyeliği amaçlayan devletlerin sert bir şekilde cezalandırılacağını tüm dünyaya göstermiş oldu.