Soğuk Savaş Sonrası Dönem: Genel Bakış

Giriş

Soğuk Savaş Sonrası dönem birçok açıdan Soğuk Savaş döneminden farklı olacaktı. Başkan Bush’a göre bu döneme ‘yeni dünya düzeni’ hâkim olacaktı. 1990’lı yıllar boyunca ABD’ye ciddi anlamda meydan okuyacak bir rakip devlet çıkmayacağı için bu döneme tek kutupluluk damgasını vuracaktı. Avrupa Birliği, Rusya ve Çin 1990’lar boyunca güçlenecek, 1990’ların sonundan başlayarak çok seslilik oluşmaya başlayacaktı. 2000’li yıllar tek kutupluluğun yerini çok kutupluluğa bıraktığı yıllar olacaktı. Diğer taraftan yoğunlaşan küreselleşme birçok alanda mesafelerin ve devlet sınırlarının önemini azaltacaktı. SSCB’nin yıkılması ve Doğu Blokunun dağılması ile birlikte sermaye, fikirler, insanlar ve ticari ürünler daha önce giremedikleri coğrafyalara kolaylıkla nüfuz edeceklerdi.

Tek Kutupluluktan Çok Kutupluluğa Soğuk Savaş Sonrası Düzen

Soğuk Savaş bittiğinde ortaya çıkan tablo gayet netti. ABD önderliğindeki Batı, savaşı kazanmıştı. ABD askerî ve ekonomik olarak güçlü idi ve kendine güveni tamdı. Sovyetler Birliği dağılmıştı. Yerine kurulan Rusya Federasyonu’nun ise artık Soğuk Savaş Dönemi'ndeki gibi ABD’ye meydan okuyacak gücü yoktu.

1991’de Soğuk Savaş bittiğinde ABD küresel ölçekte etki yapabilecek derecede askerî güç kullanabilecek tek devlet idi.

Ekonomik güç alanında ise 1990’lı yılların başında ABD rakipsiz görünüyordu.

Tek kutupluluk ABD’nin ekonomik alandaki politikalarını Soğuk Savaş Dönemi'ne göre daha tavizsiz şekilde yürütmesine imkân tanıdı.

Soğuk Savaş sonrası dönemde artık ABD kendi kapitalist modelini dünyaya yayarken artık eskisinden daha rahattı.

1990’ların sonlarından başlayarak ABD güdümündeki küresel düzen sarsılmaya başladı. 11 Eylül saldırılarının ardından ABD'nin önleyici saldırılarda bulunacağı açıklamasıyla birlikte birçok ülke Washington’dan uzaklaşıp ona karşı gelmeye başladı.

ABD’nin tek kutupluluğuna gölge düşüren diğer önemli bir gelişme de 2007 Finansal Krizi oldu. Bu krizden sonra ABD’nin düşüşü ve uluslararası sistemde ne gibi dönüşümler olacağı daha çok tartışılmaya başlandı.

Avrupa Bütünleşmesi

Soğuk Savaş’ın bitişiyle birlikte Avrupa’nın uluslararası ilişkilerde yeniden yükselişinde Avrupa bütünleşmesinin rolü büyüktür. Avrupa bütünleşmesi temel olarak genişleme ve derinleşme saç ayakları üzerine inşa edilmiştir.

Soğuk Savaş sonrası genişleme dalgaları ve üyelik kazanan ülkeler şöyledir:

4. Genişleme (01/01/1995): Avusturya, Finlandiya, İsveç

5. Genişleme (01/05/2004): Çekya, Estonya, Kıbrıs, Letonya, Litvanya, Macaristan, Malta, Polonya, Slovakya, Slovenya.

6. Genişleme (01/01/2007): Bulgaristan, Romanya.

7. Genişleme (01/07/2013): Hırvatistan.

Soğuk Savaş sonrası derinleşme yolunda atılan adımlar ise şu şekilde sıralanabilir:

• Maastricht Antlaşması,
• Amsterdam Antlaşması,
• Nice Antlaşması,
• Lizbon Antlaşması.

Rusya'nın Toparlanması

Yeltsin Dönemi: Geçiş Döneminin Zorlu Yılları

Rusya Federasyonu’nun (RF) Sovyet sonrası ilk devlet başkanı olan Boris Yeltsin'in dönemi aynı zamanda Rusya’nın komünizmden kapitalizme ve demokrasiye geçiş dönemi idi ve bu geçiş oldukça sorunlu oldu. Ekonomik çöküş, fakirlik, yolsuzluk, can güvenliğinin olmaması, imparatorluğun kaybedilmesi sonucu millî gururda zedelenme, uluslararası arenada yoğun prestij kaybı bu problemlerden bazılarıdır. Yeltsin'in istifasının ardından yerine Putin gelmiştir.

Putin Dönemi: Toparlanma

Putin’in ele alıp Rusya lehine çözümler sağladığı meseleler şöyledir:

Putin Çeçenistan’daki ayrılıkçı direnişi sert yöntemler kullanarak da olsa bastırdı.

Kuzey Kafkasya’da ayrılıkçı ve radikal dinî grupların etkinliğini kırmak ve bu bölgeyi daha kolay kontrol edebilmek için yönetimi merkezileştirmeye girişti.

Ekonomi alanında artan petrol fiyatları sayesinde ekonomiyi onarabildi.

Rusya’nın tekrar büyük güç olmasını ve millî gururunu onarmasını sağlamıştır.

Eski Sovyet topraklarındaki ekonomik bütünleşmeyi sağlamaya yönelik olarak Avrasya Ekonomik Birliği kuruldu.

Tüm bu gelişmelerin sonucunda Rusya batının ümit ettiği gibi bir stratejik ortak olmaktan uzaklaşmıştır. Bunun yerine, alternatif bir güç merkezi hâline gelmiştir.

Çin'in Yükselişi

Çin’de 1966 yılında başlayan ve Çin’i uluslararası sistemden izole etmeye odaklanan “Kültür Devrimi” hareketinin lideri Mao’nun ölümü ile Çin’de yeni bir dönem başlamıştır. Deng 1978’de ülke ekonomisini ihracata dayalı ve yabancı sermayeye açık hâle getiren köklü ekonomik reformları başlatmıştır.

Soğuk Savaş sonrası dönemin ilk yılları aynı zamanda Deng Şiaoping’in başlattığı ekonomik dışa açılım reformlarının etkisinin açıkça görülmeye başlandığı yıllardır.

Çin, merkezî-planlı ekonomiden daha piyasa odaklı bir ekonomiye geçiş sürecinde yaklaşık 30 yıl boyunca yılda ortalama %10 civarında büyümüştür. Dünya ekonomi tarihinde daha önce benzeri görülmemiş olan bu ekonomik büyüme ile Çin, dünya GSMH’sına en fazla katkıyı sağlamış, dünyanın en büyük ihracat ve ithalat gücü olarak ön plana çıkmış ve ülke içindeki yaklaşık 800 milyon insan yoksulluk sınırından kurtularak daha iyi yaşam şartlarına ulaşmıştır. Çin dünyanın ABD’den sonra ikinci büyük ekonomisi konumuna yükselmiştir.

Küreselleşme

Küreselleşmenin yoğunlaşmasında Soğuk Savaş'ın bitişinin etkisi büyüktür.

Küreselleşmenin askerî, ekonomik, finansal, kültürel, sosyal ve ekolojik boyuları ile dünyayı büyük bir hızla değiştirmektedir.