İkinci Soğuk Savaş Dönemi (1979-1991)

1979 yılında yaşanan üç önemli gelişme küresel siyaset açısından İkinci Soğuk Savaş Dönemi'nin başlamasına zemin hazırlamıştır. İlk olarak 1979 yılının başında ABD tarafından desteklenmesine rağmen halk desteğinden yoksun olan Şah yönetimi İran’da devrilmiş ve yerine ABD karşıtı İran İslam Cumhuriyeti kurulmuştur. İkinci gelişme ise Sandinist Ulusal Kurtuluş Cephesinin (Sol) Nikaragua’da Temmuz 1979’da iktidarı ele geçirmesidir. Son gelişme ise 1979 yılının sonunda SSCB’nin Afganistan’ı işgal etmesidir. ABD aleyhine kabul edilebilecek bu üç durum üzerine Washington özellikle Reagan Dönemi'yle birlikte yüksek düzeyli politika (High Politics) üzerinden bütçesinde en önemli payı savunma alanına ayırmıştır. Bu durum dengelerin köklü bir şekilde değişmesine zemin hazırlamıştır.

Dönemin temel özelliği ise diplomasinin ön plana çıktığı Détente (Yumuşama) Dönemi’nin (1962-1979) aksine, bu dönemde diplomasinin birçok yerde kırılarak meselelerin çözümünde savaşın tercih edilmesidir. Ancak Gorbaçov dönemiyle birlikte SSCB gerginliği azaltacak bir takım adımlar atmaya başlamıştır. Buna karşın İkinci Soğuk Savaş dönemi başta SSCB olmak üzere Demir Perde ülkeleri açısından sonun başlangıcı bir dönemi ifade etmektedir. Çünkü İkinci Soğuk Savaş dediğimiz dönemde yaşanan gelişmeler Demir Perde ülkelerinde komünizm sisteminin yıkılmasına neden olmuştur. Bunun akabinde Avrupa ve Asya’nın siyasi haritası değişirken dünya, ABD’nin tek taraflı diplomatik uygulamalarıyla karşı karşıya kalmıştır.

İran'da Rejim Değişikliği

İran toplumunu köklü bir şekilde etkileyen İran İslam Devrimi, XX. yüzyılın en önemli dönüm noktalarından birisi olmuştur. Diplomasi tarihi açısından bakıldığında ise İran İslam Devrimi, devrim öncesi yaşanan olaylar, devrim sonrası oluşturulan yapı, devrimin Şii karakteri, verdiği evrensel mesajlar ve uluslararası sisteme yaptığı etkiyle daha önce yaşanmış bazı devrimlerle karşılaştırılabilecek bazı benzerliklere sahiptir.

Şah’ın iç ve dış politikalarının bir izdüşümü olarak başlayan devrim süreci, 1978 Ocak ayında medreselerin ve mollaların yoğun olduğu Kum şehrinde başlamıştır. İran’daki liberal, sosyalist ve orta sınıf odaklı Batı’ya dönük muhalefet politik etkisi bakımından önemli olsa da küçük bir azınlık tarafından sürdürülmüştür.

İran Devrimi’ni mümkün kılan ve büyük kitleleri harekete geçiren 2 önemli sınıf aşağıda belirtilmiştir: Serbest piyasaya geçiş çabalarından ve toprak reformundan rahatsız olan küçük esnaf topluluğu; İran’ın geneline yayılan, örgütsel ilişkileri ve entelektüelleriyle güçlü bir liderlik oluşturma gücüne sahip olan Şii ulema.

Nitekim Devrim sonrasında diğer grupların politik olarak onlara tabi hale gelmesinde ve Humeyni’nin tek adam oluşunda ulemaya ait politik teşkilatların büyük rolü olmuştur.

SSCB'nin Afganistan'ı İşgali

SSCB yanlısı yönetim Afganistan’da direnişle karşılaşmıştır. Çıkan iç çatışmalar karşısında Afgan yönetiminin zorlandığını gören SSCB, Aralık 1978’de imzalanan Dostluk Antlaşması’ndan yararlanmak suretiyle 24 Aralık 1979’dan itibaren Afganistan’ı işgale başlamıştır. Ancak SSCB Afganistan’daki direnişçilerle çetin bir mücadeleye girişmek zorunda kalmıştır. Bu mücadele yaklaşık 10 yıl süreyle SSCB’yi meşgul etmiştir.

Carter Doktirini

ABD’nin İran ve Suudi Arabistan temelli ikili Orta Doğu politikası 1979’a kadar sürdürülebilir bir niteliğe sahip olmuştur. 1979’da ABD’nin Orta Doğu’daki müttefiklerinden İran’da Batı karşıtı Şii-İslami bir rejimin ortaya çıkması, Nixon Doktrini’ni sorgulanır hale getirmiştir. İran İslam Devrimi’nin ABD’nin Orta Doğu politikaları ve Ortadoğu’daki müttefikleri açısından bir tehdit oluşturması, ABD’nin Orta Doğu’ya ilişkin yeni politikasını İran’ın dengelenmesi üzerine kurmasına neden olmuştur. Bu amaca uygun olarak doktrin, ABD Başkanı Jimmy Carter tarafından 23 Ocak 1980’de ilan edilmiştir.

Reagan Doktrini

ABD Başkanı Ronald Reagan'ın 1985'teki yıllık Ulusa Sesleniş konuşmasında açıkladığı doktrine göre; ABD anti-komünist devrim ve ayaklanmalara destek verecekti. Reagan'a göre bu desteğin üç nedeni bulunmaktaydı:

1) Devrimciler tiranlığa son vermek için savaşmaktaydılar;

2) Eğer yardım edilmezse bu ülkeler SSCB'nin denetimi altına girebilirdi;

3) Özgürlüğü savunmak bir Amerikan geleneğiydi. Reagan Doktrini Afganistan, Angola, Kamboçya ve Nikaragua'da uygulamaya dökülmüştür.

Irak-İran Savaşı

Soğuk Savaş süresince Irak ve İran arasındaki ilişkiler süreklilik gösteren bir sorunlar yumağı şeklindedir. Mezhepsel ve etnik faktörler bu yumağın temel sorunları olsa da iki ülke arasındaki jeopolitik konular da ilişkileri fazlasıyla karmaşık hale getirmektedir. Örneğin önemli bir suyolu olan Şatt-ül-Arap ile İran topraklarında Arapların yoğun olarak yaşadığı en önemli petrol bölgelerinden biri olan Huzistan Bölgesi önemli anlaşmazlık kaynaklarıdır. Bu sorunlar 1979’daki İran İslam Devrimi ile daha da büyümüştür. İran’da Humeyni’nin iktidara gelişi ve Şii temelli sert politikaları Sünni ve Arap Irak için önemli bir sorun oluşturmaya başlamıştır. Savaş, Irak’ın İran’a 22 Eylül 1980’de saldırmasıyla başlamıştır. 1988’de imzalanan ateşkesle savaş sona ermiştir.

Lübnan İç Savaşı ve İsrail İşgali

Lübnan, 1970’li yılların ortalarında iç savaş gerçeğiyle karşı karşıya kalmıştır. Aslında iç savaş büyük ölçüde Lübnan’ın, tarihinden, içyapısından ve bulunduğu coğrafyanın özelliklerinden kaynaklanmaktaydı. Birçok dinsel, mezhepsel ve etnik farklılığı bünyesinde barındıran Lübnan hiçbir zaman bir ulus devlet olamamıştır. Lübnan’da Müslümanlık ile Hristiyanlık, Arap dili ve Arap kültürü ile Hristiyan batı kültürü sürekli bir rekabet ve çatışma içerisinde olmuştur.

Ülkede Müslümanlar mezhepsel olarak Sünniler, Şiiler ve Dürziler, Hristiyanlar ise Maruniler, Yunan Ortodokslar ve Katolikler şeklinde ayrışmışlardır. Ayrıca bu ülkede Yahudiler de yaşamaktadırlar. Bu saydıklarımızın yanında başka mezhepler de ülkede varlıklarını sürdürmekteydiler.

1978’deki Litani Operasyonuyla Lübnan’ın güneyindeki FKÖ varlığını sona erdiremeyen İsrail, Başbakan Menahem Begin ve Savunma Bakanı Ariel Şaron’un emriyle hem Lübnan’daki FKÖ ve Suriye varlığını sona erdirmek, hem de Lübnan’daki Falanjistlere yardım etmek için 6 Haziran 1982’de Celile Operasyonu’nu başlatmıştır.

Yaser Arafat’ın Beyrut’tan ayrılmasına neden olan bu operasyon, tarihe “Sabra ve Şatila Katliamları” olarak geçmiştir. İsrail destekli Hristiyan Falanjistler, 16 ve 18 Eylül’de Sabra ve Şatila Mülteci Kamplarında katliam yapmışlardır. Lübnan’daki işgal, İsrail hükümetinin 14 Ocak 1985’te aldığı kararla sona ermiştir. Lübnan İç Savaşı ise 22 Ekim 1989‘da imzalanan Taif Anlaşmasıyla sona ermiştir.

Lübnan’da cumhurbaşkanının yetkilerinden bazıları başbakan ve kabineye devredilmiştir. Lübnan’daki nüfusun Müslümanlar lehine değiştiğinden hareketle parlamentoda dini temsilin Hristiyanlar lehine olan 6’ya 5 oranı eşitlenmiştir. Bu değişiklik, 3’ü Şii Müslümanlara ait olmak üzere Müslümanların dokuz sandalye kazanması anlamına gelmekteydi. Maruni General Mişel Aoun, Suriye kuvvetlerinin ülkedeki varlığının devam etmesine ve bu ülkenin Lübnan siyasi hayatı üzerinde etkisinin sürecek olmasına itiraz ederek bir isyan hareketi başlatmışsa da başarılı olamamıştır.

Thatcher Dönemi İngiltere

Margaret Thatcher, XX. yüzyılın en etkileyici ve belirleyici siyasi liderlerinden biri olarak tanınmaktadır. Uzlaşmaz ve inatçı kişiliği, liderlik biçimi ve Falkland Savaşı’nda gösterdiği öfkeli azmi ve boyun eğmeyen iradesi sayesinde “Demir Leydi” olarak tanınan Thatcher’a bu lakap ilk olarak Sovyet bir gazeteci tarafından takılmıştır.

Avrupa’nın siyasi bir oluşumdan ziyade serbest ticareti ön plana çıkaran ekonomik bir oluşum sürecine girmesi gerektiğini düşünen Thatcher, Avrupa bütünleşmesinin önemli bir adımı olan Avrupa Tek Senedi’ni 1986 yılında imzalayarak, Avrupa’nın yeni yapılanmasını “ekonomik” alanda desteklediğini göstermiştir.

Yıldız Savaşları Projesi

Ronald Reagan’ın iktidar gelmesiyle birlikte ABD, silahlanma yarışına tekrar büyük kaynaklar ayırmaya başlamıştır. Reagan yönetimi tarafından 1983’de Stratejik Savunma Girişimi (Strategic Defense Initiative/SDI) adıyla tasarlanan, literatürdeki popüler ismi Yıldız Savaşları Projesi (Star Wars Project/SWP) olan bir planlama kapsamında; uzayda belirli koordinatlarda konuşlandırılacak olan uyduların yönlendireceği güçlendirilmiş lazer ışınları ile tehdit yaratan balistik füzelerin uzayda imhası gündeme getirilmiştir.

Balkanlar'daki Gelişmeler

1980’li yıllarda Balkanlar’daki bölgesel denklem uluslararası sistemdeki geçiş döneminin özelliklerini yansıtmıştır. Bilhassa 1980’li yıllarda SSCB lideri Gorbaçov’un glasnost (açıklık) ve perestroyka (yeniden yapılanma) politikaları bölgedeki Doğu Bloğu ülkelerini değişime zorlarken, bu durum Stalinist öğretinin izlerini taşıyan liderler için zorlukların ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Gorbaçov İktidarı ve SSCB'nin Dağılması

1979’da Afganistan’ın SSCB tarafından işgali Rus ekonomisine ağır yük getirmiştir. Mart 1985’de Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreteri olan Mihail Gorbaçov, bu sıkıntıları giderebilmek için, iç ve dış politikada değişikliklere gitme ihtiyacı hissetmiştir. Bu amaçla Glasnost ve Perestroyka politikalarını uygulamaya sokmuştur.

Glasnost ve Perestroyka adımlarının yanı sıra Gorbaçov “dış politikada yeni düşünce” adıyla bilinen bir reform daha başlatmıştır. Gorbaçov’un “diyaloğa dayalı dürüst ve açık diplomasi” şeklinde formüle ettiği dış politikası tamamen faydacıdır. Topyekûn bir silahsızlanma çağrısı yapan Gorbaçov, bu çağrıyla, hem silahlanma yarışının maliyetini kaldıramayan ülkesinin ekonomik kalkınmasını hem de Yıldız Savaşları programında rekabet edemediği ABD’yi bu projeden uzaklaştırmayı amaçlamıştır. START-I, START II, AKKA gibi önemli antlaşmalara imza atılmışsa da SSCB dağılma sürecinden kurtulamamıştır.

İki Almanya'nın Birleşmesi

Resmi adı “Almanya’ya İlişkin Nihai Düzenlemeler Antlaşması” olan 2+4 Antlaşması 12 Eylül 1990’da Moskova’da ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB ile Doğu ve Batı Almanya arasında imzalanmıştır. Böylece iki Almanya birleşmiştir.