Sovtaj İşlemleri ve Muhasebesi

Sigorta şirketinin hasara uğrayan ve tazminat bedelini ödeyerek sahip olduğu varlığın satışı sovtaj işlemi, bu satıştan elde edilen gelire ise sovtaj geliri denilmektedir. Diğer bir ifadeyle, sigorta şirketi açısından sovtaj konusu, hasarlı bir sigortalı varlığın satışından elde edilen gelire denir. Sovtaj işlemleri sadece yangın, kaza ve nakliyat gibi mal sigortaları kapsamındaki sigortaları kapsar.

Sovtaj geliri, devlete ödenen vergi türlerinden banka sigorta muamele vergisine (BSMV) tabidir. BSMV, banka ve sigorta işlemlerinden doğan ve bu işlemlerin miktarları ya da gelirleri üzerinden hesaplanan bir vergi türüdür. BSMV’nin oranı %5’tir. Sigorta şirketinin sovtaj işleminden faydalanabilmesi için, öncelikle sigortalı bir varlığın tamamen pert olma koşullarını sağlaması gerekmektedir.

Sovtaj işlemi, hem sigorta şirketinin finansal yapısında hem de sigorta sektörü dışındaki diğer paydaşlar üzerinde bazı önemli etkilere sahiptir. Bu etkiler şöyle sıralanabilir: sovtaj işleminin mali etkisi, sovtaj işleminin reasürans etkisi, sovtaj işleminin hasar/prim oranına etkisi, sovtaj işleminin risk primine ya da fiyatlandırmaya etkisi ve sovtaj işleminin genel ekonomik yapıya etkisi.

Ödenen Tazminat Bedelinin Sigorta Şirketine Maliyeti (ÖTBSŞM) = Ödenen Tazminat Bedeli (ÖTB) – Malın Hurda Değeri (MHD)

Ödenen tazminat bedelinin toplam maliyetinin düşmesini sağlayan sovtaj işlemi, aynı zamanda hasar/prim oranın da düşmesine neden olmaktadır. Çünkü paydaki hasarın azalması demek, bu oranın da azalması anlamına gelmektedir.

Risk primi, riske bağlı bir konudur. Dolayısıyla bu prim, riskle doğru orantılı olarak değişen bir faktördür. Risk priminin değişkenliği, fiyatın oluşmasında da çok önemli bir rol oynamaktadır. Sovtaj imkânı ise, hasar/prim oranını bir başka ifadeyle riski düşürdüğü için daha düşük rekabetçi bir fiyatın ortaya çıkmasına neden olmaktadır.

Sovtajın etkinliğini azaltan bazı faktörler de bulunmaktadır. Bunlar: Sigorta şirketlerinin perte çıkmış mallarla uğraşmak istememeleri, şirket bünyesinde sovtaj işlemini yürütecek nitelikte personelin bulunmaması, bu alanda uzmanlaşmış ve sovtaj işlemlerinde sigorta şirketlerine destek verecek şirketlerin bulunmaması, bazı mallara ait gelişmiş ikinci el pazarının ülkemizde bulunmaması, sovtaj işlemlerinin %5 oranında BSMV’ye tabi tutulması şeklinde sıralanabilir.

Sovtaj işlemlerinin muhasebeleştirilmesi konusuna sigorta sözleşmelerini konu edinen Türkiye Finansal Raporlama Standardı'nda (TFRS 4) yer verilmemiştir. Ancak uygulamada iki farklı yöntem kullanılmaktadır. Birinci yöntem hasarlı varlığın sigortalıya bırakılması, ikinci yöntem ise hasarlı varlığın sigorta şirketinde kalmasıdır.

Eğer söz konusu varlığın mülkiyeti sigortalıda kalacaksa ödenecek tazminat tutarından sovtaj bedeli düşülür ve kalan tutar kadar sigortalıya tazminat ödemesi yapılır. Sigortalı, hasarlı malın mülkiyetini sigorta şirketine bırakabilir. Bu durumda sigorta şirketi gerekli piyasa araştırmalarını yaptıktan sonra elindeki hasarlı malı en uygun fiyatla satacaktır. Daha sonra belirlenen sovtaj bedeli ilgili muhasebe hesaplarına alınacak ve hasar dosyasına da sovtaj bedelinin tahsiline ilişkin kayıtlar aktarılacaktır.

Söz konusu hasarlı malın satışından sonra sovtaj bedelinin tahsili farklı şekillerde gerçekleştirilebilir. Bu bedelin nasıl tahsil edileceği aşağıdaki faktörlere bağlı olacaktır. Sigorta şirketinin sovtaj konusunda izlediği stratejiler: sigorta sektöründeki teamüller, malın satılacağı piyasa ve sektörün koşulları, mevcut ekonomik durum, malın hasar durumu, malın piyasadaki tercih edilebilirlik düzeyi ve hasarlı malı alma girişiminde bulunanlarla yapılacak pazarlık.