Davranışsal Finans

Davranışsal Finans alanındaki birçok çağdaş bilim adamı sahanın temelini bilişsel psikoloji olarak görmektedir.

Bilişsel psikoloji; bilişin ve insan davranışlarını yöneten inançlardan oluşan zihinsel sürecin bilimsel çalışmasıdır.

Bilişsel Psikolog olan Daniel Kahneman ve Amos Tversky Davranışsal Finansın temeli olarak görülen ilk çalışmaları yapan bilim adamlarıdır. Kahneman ve Tversky’nin çalışmaları ekonomi ve finans alanında bir çığır açmıştır.

Davranışsal Finans, genel olarak yatırımcı psikolojisinin yatırımcının vereceği kararlar üzerindeki etkisi ve bu etki sonucunda piyasalarda fiyatların oluşumunu hakkında araştırmalar yapan finansal piyasalar alanında yeni bir sahadır.

Standart ekonomi kuramı insanı önüne gelen seçenekleri tamamen objektif bir şekilde değerlendirerek rasyonel kararlar aldığını öne sürerken, davranışsal finansın temelini oluşturan bilişsel psikoloji ise insanın karar verirken bazı içsel etkilerden dolayı tamamen rasyonel kararlar alamayacağını öne sürer.

Risk ve belirsizlik altında karar vermeyle ilgili iki temel teori bulunmaktadır. Bunlar; beklenen fayda teorisi ve beklenti teorisidir.

Beklenen fayda teorisi; riskli seçenekler arasında karar verme durumuyla karşı karşıya olan bireylerin seçeneklerin beklenen faydalarını karşılaştırarak tercihlerini yapacaklarını ifade eder. Teoriye göre birey, kendisine en yüksek faydayı sağlayan seçeneği tercih edecektir.

Beklenti Teorisi; Belirsizlik altında verilen kararların pek çoğu, Beklenen fayda teorisinin tahminlerinden sapmaktadır. Bu sapmalar Beklenti Teorisi kapsamında ele alınmaktadır.

Davranışsal finansın sınırlı arbitraj ve yatırımcı psikolojisi (yatırımcıların davranış ve eğilimleri) olmak üzere iki yapıtaşı bulunmaktadır.

Davranışsal finansa göre arbitraj risk ve maliyet taşıyan bir işlemdir. Arbitrajın riskli ve maliyetli bir işlem olması dikkate alındığında piyasalarda arbitrajı sınırlandıran üç faktör bulunmaktadır. Bunlar; temel risk, söylenti tacirleri (irrasyonel yatırımcı) riski ve işlem maliyetleridir.

Davranışsal finans yatırımcı psikolojisinin yatırımcıların davranışlarını etkilediğini öne sürer. Yatırımcıların sürekli tekrarladıkları davranış ve eğilimleri iki grupta incelenebilir;

Bilişsel Eğilimler;

1. Aşırı güven eğilimi; Yatırımcılar kendilerine aşırı güven duyma eğiliminin bir sonucu olarak hem yeteneklerine çok fazla güvenmekte hem de sahip oldukları bilgilere gereğinden fazla değer vermektedirler.

2. Temsiliyet eğilimi; yatırımcıların yatırım kararlarını verirlerken en son ve en dikkat çekici olan unsurlara aşırı ağırlık vermesi eğilimidir.

3. Bağlanma ve düzeltme eğilimi; insanları sezgisel olasılıklar yoluyla etkisi altına alan bir psikolojik eğilimdir.

4. Bilişsel çelişki eğilimi; insan yanlış yaptığını, hatalı kararlar verdiğini kabullenmek istemez ve kendi kararıyla çelişen bilgileri göz ardı eder. Bu durum bilişsel çelişki olarak ifade edilir.

5. Mevcudiyet eğilimi; insanlar, bir olayın gerçekleşme ihtimali veya sıklığı hususunda karar verirken olayla ilgili hafızalarında yer alan bilgilerden faydalanırlar. Bu durum mevcudiyet eğilimi olarak ifade edilir.

6. Kendine atfetme eğilimi; insanlar başarılarını yetenekleri ve ileri görüşlülükleri gibi doğuştan getirdikleri bir takım etkenlere atfetme, başarısızlıklarını ise genellikle kötü şans gibi dışsal etkenlere atfetme eğilimi kendine atfetme eğilimi olarak tanımlanır.

7. Kontrol yanılsaması eğilimi; insanların gerçekte yapamadıkları hâlde sonuçları kontrol etme veya en azından etkileyebildiklerine inanma eğiliminde olduklarını ifade eder.

8. Muhafazakârlık eğilimi; insanların yeni kanıtlarla karşılaştıklarında inançlarını değiştirmede yavaş davrandıklarını ifade eder.

9. Belirsizlikten Kaçma Eğilimi; Gelecek risk ve belirsizlik taşımaktadır. İnsanların belirsizlikten kaçma eğilimi göstereceği aşikârdır. İnsanlar belirsizlikten kaçarak, riskli durumları tercih edeceklerdir.

10. Zihinsel muhasebe eğilimi; insanlar işletmelerin muhasebe bölümlerinde olduğu gibi finansal olayların kayıtlarını tutmak, analiz etmek ve sonuçları raporlamak ihtiyacı hissederler.

11. Doğrulama eğilimi; insanların, zihinsel bir çelişki yaşamamak için kendi düşünce ve kararlarını teyit eden bilgilere daha fazla ilgi göstermesi farklı olan bilgileri ise dikkate almaması eğilimidir.

12. Geçmiş görüş eğilimi; insanların hatalı olarak, sonucu doğru bir şekilde tahmin ettiklerini söyleme eğilimidir. Bu eğilim, ben zaten biliyordum etkisi olarak da ifade edilir.

13. Yenilik eğilimi; insanların yakın ya da uzak geçmişte meydana gelen olay ya da gözlemlerden yakında olanı daha belirgin olarak vurgulamalarına ve hatırlamalarına neden olur.

14. Çerçeveleme eğilimi ; aynı şartlar altında bir durumun farklı şekilde ifade edilmesiyle insanlar tarafından verilen cevapların değiştiğini ifade etmektedir.

Duygusal Eğilimler;

1. Sahiplenme eğilimi; insanların çoğu zaman sahip olduğu bir nesneden vazgeçmek için, onu elde ederken ödemeye razı olacağı değerin üzerinde bir değer talep etme davranışı olarak ifade edilir.

2. Oto-Kontrol eğilimi; basit bir şekilde; bir insanın gelecek için birikimlerini bu gün tüketme eğilimini kontrol altına almak için geliştirdiği mekanizma olarak ifade edilebilir.

3. İyimserlik eğilimi; insanlar aşırı iyimserlik sonucu elde ettikleri bilgilere olduğundan daha fazla, karşılaşabilecekleri muhtemel riskleri ise olduğundan düşük tahmin etme eğilimindedirler.

4. Kayıptan kaçma eğilimi; yatırımcılar kazanma amacıyla yatırımlarını yaptıkları için kazanç sağlamadan yatırımlarını satmak istemezler. Hem kaybı sevmeme hem de pişmanlıktan kaçma eğilimleri neticesinde çoğu yatırımcı, herhangi bir yatırımı kayıp durumunda satmak istemez.

5. Pişmanlıktan kaçma eğilimi; Yatırımcılar alınması düşünülen fakat alınmamış bir hissenin değerinde görülen bir yükselişle veya aldıkları bir hissenin değerinin düşmesiyle pişmanlık duymaktadırlar.

6. Statüko eğilimi; insanların değişime neden olacak seçeneklerden ziyade mevcut durumun, yani statükonun devam etmesini sağlayabilecek seçeneklere yönelme eğilimini ifade eder.