Borsalar

Borsalar her türlü varlığın alınıp satıldığı yerlerdir. Borsada alınıp satılan varlıkları genel olarak reel varlıklar ve finansal varlıklar olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür. Reel varlıkların alınıp satıldığı borsalara Ticaret Borsaları ve Vadeli İşlem Borsaları, finansal varlıkların alınıp satıldığı borsalara ise Menkul Kıymet Borsaları denilmektedir.

Türkiye’de faaliyette bulunan iki temel borsa bulunmaktadır. Bunlar; ticaret borsaları ve Borsa İstanbul’dur. Borsa İstanbul Türkiye’de sermaye piyasası kapsamında faaliyet gösteren İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB), İstanbul Altın Borsası ve Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarını tek çatı altında toplamıştır. Bu başlık altında, öncelikli olarak ticaret borsalarından daha sonra Borsa İstanbul bünyesinde birleşen İstanbul Altın Borsası, Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası ve İstanbul Menkul Kıymetler Borsasından bahsedilecek ve son olarak Borsa İstanbul hakkında bilgi verilecektir.

Ticaret borsaları; borsaya dâhil maddelerin alım satımı ve borsada oluşan fiyatların tespit, tescil ve ilânını gerçekleştirmek üzere kurulan kamu tüzel kişiliğine sahip kurumlardır. Ticaret borsalarını kısaca, tarım ürünlerinin işlem gördüğü ve belli bir düzen içinde fiyatlarının belirlendiği pazar yerleri olarak tanımlamak mümkündür. Ülkemizde ilk ticaret borsası 1891 yılında İzmir’de İzmir Ticaret ve Sanayi Borsası adı altında kurulmuştur.

Odalar illerde, TOBB’un olumlu görüşü üzerine, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın kararı ile kurulur. Bir ilde ticaret ve sanayi odası, ticaret odası, sanayi odası ve deniz ticaret odasının kurulabilmesi için, ticaret siciline kayıtlı bin tacir ve/veya sanayici veya deniz ticareti ile iştigal edenlerin TOBB’a yazılı müracaat etmeleri gerekmektedir.

İstanbul Altın Borsası’nın kurulmasıyla yaşanan en önemli gelişme altının örgütlü bir piyasada işlem görmesidir. Bunun yanında altının finansal sisteme kazandırılmasında, altına dayalı yatırım araçlarının geliştirilmesinde ve uluslararası boyut kazanmasında önemli bir aşama gerçekleştirilmiştir. İstanbul Altın Borsası ile birlikte altın fiyatları dünya fiyatlarına paralellik kazanmış, ithal edilen altınların genel kabul gören saflık ve standartta olması zorunluluğu getirilmiş ve altının kayıt altına alınmasıyla sistemin şeffaf bir yapı kazanması sağlanmıştır.

İstanbul Altın Borsası’nda, Kıymetli Madenler Piyasası, Kıymetli Madenler Ödünç Piyasası ve Elmas Ve Kıymetli Taş Piyasası olmak üzere üç piyasa bulunmaktadır.

Elmas ve Kıymetli Taş Piyasası’nda, elmasta yasadışı ticaretin önlenmesi ve elmas ticaretinin kontrol altına alınmasını amaçlayan Kimberley Süreci Sertifika Sistemi’nde yer alan ham elmaslar ile her tür ve şekilde parlatılmış elmaslar işlem görür.

Piyasada elmas ve kıymetli taşların saklanmasında kullanılmak üzere bir kasa odası tesis edilmiş olup, üyeler talep etmeleri hâlinde uygun ölçü ve sayıda kasayı yıllık veya günlük süreler için kiralayabilmektedir. Kasaların güvenliği borsa tarafından sağlanmaktadır.

Piyasada işlemler, alıcı ve satıcı üyelerin seans salonunda elmas ve diğer kıymetli taşların incelenmesine, tartılmasına ve görüşülmesi bir araya gelirler. Piyasada işlem görecek elmas ve kıymetli taşların, fiziki olarak işlem görmesi zorunludur. Alıcı ve satıcı tarafların aralarında anlaşmaya varmaları hâlinde, işlem formları doldurularak borsa görevlisine teslim edilir.

Vadeli işlem piyasaları, gelecekteki bir tarihte teslimatı veya nakit uzlaşması yapılmak üzere belirli nitelik ve miktardaki malın veya finansal varlığın, bugünden alım satımının yapıldığı piyasalardır. Türkiye’de vadeli işlemlerin yapıldığı borsa, İzmir’de faaliyet gösteren Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası’dır.

İMKB’nin temel amacı,

• Sermaye piyasası araçlarına yatırım ve likidite imkânı sağlamak,
• Sağlıklı fiyat oluşumunu temin etmek üzere şeffaf, etkin, güvenilir, kolay erişilebilir piyasalar oluşturmak, işletmek ve geliştirmek,
• Bu piyasaları ihraççı, yatırımcı ve aracılar ile diğer paydaşların hizmetine sunarak ekonomik büyümenin finansmanına destek olmaktır.

İMKB, Sermaye Piyasası Kurulu’ndan aracılık faaliyetinde bulunmak üzere yetki belgesi almış aşağıda belirtilen üyelere sahiptir.

• Yatırım ve kalkınma bankaları,
• Ticari bankalar,
• Aracı kurumlar.

Borsa İstanbul 30 Aralık 2012 tarihinde Resmî Gazete’de yayınlanan 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunun 138. maddesi uyarınca Türkiye’de borsacılık faaliyetlerini yürütmek üzere kurulmuş borsadır.

Borsa İstanbul Türkiye’de sermaye piyasası kapsamında faaliyet gösteren İMKB, İstanbul Altın Borsası ve Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarını tek çatı altında toplamış ve 3 Nisan 2013 tarihinde faaliyete başlamıştır.

Borsa İstanbul’un esas sözleşmesinde belirtilen amaç ve faaliyet konusu aşağıdaki gibi belirtilmiştir.

Borsa İstanbul’un başlıca amacı ve faaliyet konusu; "Kanun hükümleri ve ilgili mevzuat çerçevesinde, sermaye piyasası araçlarının, kambiyo ve kıymetli madenler ile kıymetli taşların ve Sermaye Piyasası Kurulunca uygun görülen diğer sözleşmelerin, belgelerin ve kıymetlerin serbest rekabet şartları altında kolay ve güvenli bir şekilde, şeffaf, etkin rekabetçi, dürüst ve istikrarlı bir ortamda alınıp satılabilmesini sağlamak, bunlara ilişkin alım satım emirlerini sonuçlandıracak şekilde bir araya getirmek veya bu emirlerin bir araya gelmesini kolaylaştırmak ve oluşan fiyatları tespit ve ilan etmek üzere piyasalar, pazarlar, platformlar ve sistemler ile teşkilatlanmış diğer pazar yerleri oluşturmak, kurmak ve geliştirmek, bunları ve başka borsaları veyahut borsaların piyasalarını yönetmek ve/veya işletmek ve ana sözleşmesinde yazılı olan diğer işlerdir."

Borsa İstanbul bu amacına ulaşmak ve konusunu gerçekleştirmek üzere mevzuat uyarınca gerekli izinleri almak kaydıyla esas sözleşmesinin 3. maddesinin, 2. fıkrasında belirtilen iş ve işlemlerde ve sermaye piyasası mevzuatının imkân tanıdığı diğer faaliyetlerde bulunabilir.