Selçuklu Askerî Teşkilatı

Askerî Yapı İçerisinde Divan, İktâ ve Gulamlık

Divan-ı Ârızü’l-Ceyş

Selçuklu askerî yapısının karmaşık ve detaylı yapısının idarî mercii Büyük Divan’a bağlı olarak iş yapan ve sultana karşı sorumlu olan Divan-ı ârız’dır. Divan-ı ârizü’l ceyş olarak da kayıtlara geçmiş olan bu divanın başkanına Sahib-ü ârizü’l ceyş veya sadece Ârız da denilmekteydi. Günümüzdeki kurumlara benzetilecek olursa Milli Savunma Bakanlığı’na denk gelmektedir.

Selçuklu İktâ Sistemi

Has arazi, vakıf arazisi ve özel mülk arazileri dışında kalan belli arazilerden elde edilen devlet gelirlerinin hizmet ve maaşlarına karşılık olarak kumandan, asker ve sivil devlet adamlarına tahsis edilmesi sistemine iktâ denilir. Tahsis edilen araziye ise iktâ arazisi denilirdi. Hz. Muhammed (s.a.v.) döneminden itibaren var olduğu bilinen iktâ sistemi Karahanlı, Gazneli ve Abbâsî devlet teşkilatında da uygulanagelmiş asker-toprak ilişkisi çerçevesinde fayda sağlamış bir sistemdi.

Gulam

Savaşta esir olarak ele geçirilen farklı milletlerin mensupları ve köle pazarlarından satın alınan Türklerin sarayda İslâm-Türk geleneğine göre yetiştirilip çeşitli askerî veya idarî göreve getirilmeleri Selçuklu Devlet ricalini ayakta tutan önemli bir sistemdi.

Selçuklu Ordusunu Oluşturan Unsurlar

Gulaman-ı Saray

En önemli görevi başta sultan ve mahiyeti olmak üzere tüm sarayı korumak olan bu birlik sadece Türklerden müteşekkil olmayıp, içerisinde Arabistan, İran, Deylem ve Taberistan gibi bölgelerden de asker barındırmaktaydı. Küçük yaştan itibaren saraya alınıp yakın koruma muhafızı olarak yetiştirilen bu askerlerde aranan en önemli özellik güvenilir olmalarıydı.

Hassa Kuvvetleri

Sultana bağlı salar adlı komutanların idaresinde merkezdeki garnizonlarda yer alan Hassa Ordusu Selçuklu askerî teşkilatının asıl kuvvetlerini oluşturmaktadır. 46 bin süvariden teşekkül eden bu birliğin içerisinde çeşitli topluluk mensupları olan iktâ sahipleri yer almaktaydı.

Hanedan Mensuplarının Birlikleri

Selçukluların atası olan Selçuk’un ölümünden sonra torunları Tuğrul ve Çağrı Beylerin kurultay kararıyla hanedanın başına geçmesi onların askerî faaliyetlerin de öncüsü olmalarını gerektirmişti.

Türkmenlerden Oluşan Birlikler

Dönemin İslâm devletleri veya Selçukluların soydaşları olan devletler Selçuk’un soyundan gelen veya onlara tabi olan Türklere Türkmen demeyi uygun görmüşlerdi. Mikâil, Arslan, Yusuf, Musa, Kutalmış, İbrahim Yınal ve Ertaş gibi hanedan üyeleri birer Türkmendi.

Vasal Devletlerin Kuvvetleri

Gerektiği zaman vasal devletlerin gönderdiği birlikler de Selçuklu askerî gücünün bir parçası olmuştur.

Diğer Birlikler

Savaşlara gönüllü olarak katılan halkın savaşlarda gösterdiği başarı ve sağladığı faydalar da azımsanmayacak derecede fazladır.

Anadolu Selçuklu Askerî Teşkilatı

Kapıkulu Askerleri

Büyük Selçuklu Devleti’ndeki Gulaman-ı Saray adlı birlikle aynı görevi ifa eden Kapıkulu askerleri, müfret, halka-î has, gulaman-ı dergâh ve mülâzıman-ı yatak/yayak olarak dört kısma ayrılmıştır.

Tımarlı Sipahiler

İran’daki iktâ sisteminin geliştirilip Anadolu coğrafyasında çok daha etkin kullanılmasıyla kurulmuş olan bu birlik Anadolu Selçuklu Devleti Ordusu’nun temelini ve büyük kısmını oluşturmaktadır.

Askerî Sınıflar ve Komuta Kademeleri

Askerî Sınıflar

Okçular, mızrakçılar, güzrzcüler, nacakçılar, arrâdeciler, sapancılar, neftçiler, kemendciler, deliciler, lağımcılar, meşaleciler, bayraktarlar, kösçüler ve borazancılar adı verilen sınıfların mensupları bizzat harbin içerisinde görev yapıp savaştığı için muharipler sınıfında yer almıştır.

Selçuklu Ordusunda Komuta Kademesi ve Rütbeler

Otakbaşı. haylbaşı, hâcip emîrü’l-ümerâ, emîr-i emîrân, sâlâr, emîr-i sâlâr, mukaddimetü’l-çeyş, serheng ve nakîb gibi unvanlar dışında başkomutan makamındaki kişi emîr-i isfehsâlâr (sipehsâlar), emîrü’l-çüyûş ve sâhibü’lçeyş olarak isimlendirilirdi.

Silah ve Teçhizat

Hafif Silahlar

Ok ve Yay Yapımı ve Kullanımı

Kadim Türklerden itibaren kullanılan ok ve yay Selçuklu ordusunun da temel silahıydı. Bundan başka mızrak ve hançer de hafif silahlar arasındaydı.

Kılıç ve Kalkan

Türkler at üzerinde savaş meydanlarında kılıcı o derece mahir kullanırlardı ki, kılıcın ağırlığı ve işlevi düşman askerlerini adeta çaresiz bırakırdı.

Diğer Hafif Silahlar

Cıda adlı mızrak, gönder adı verilen uzun sırık, süngü, gürz/topuz ve sapan hafif silahlar arasındadır.

Ağır Kuşatma Düzenekleri

Ağır kuşatma veya kale fethetmede kullanılan ağır silahların başında mancınıklar gelmektedir. Arrâde adı verilen farklı bir mancınık ise küçük çapta gülleler atabilen silahlardı.