Sağlık ve Medya
Bugünün toplumlarında sağlık ve hastalık pratiklerinin şekillenmesinde medyanın önemli bir işlevi bulunmaktadır. Televizyon, gazete, dergi, internet ve sosyal medya gibi medya araçları, sağlığın sürdürülmesinde ve hastalığın ya da rahatsızlığın tedavisinde bireylerin başvurduğu bir bilgi kaynağı haline gelmiştir. Türkiye’de de medyanın 2000’li yıllardan itibaren sağlık/hastalık konularına daha geniş yer ayırdığı görülmektedir. Haber bültenlerinin standart sağlık ve hijyen gündemlerinin yanı sıra televizyonda da sağlık programlarının sayısında önemli artışlar olmuştur.
Medya ve Sağlık Haberleri
Medyada yer alan sağlık haberleri, gerek manipülasyona açık olması, gerek haber kaynağına ilişkin güven problemi yaşanması gerekse de sağlığın adeta reklam ve pazarlamanın bir aracı haline getirilmesinden dolayı problemli hale gelmektedir.
Medyanın sağlık haberciliğindeki tutumu ve bu sağlık haberlerine ilişkin problemler şu şekildedir:
- Sağlık haberlerinin çok yüzeysel bir biçimde verilmesi
- Tam-zamanlı, işi sadece sağlık haberciliği olan muhabir bulunmaması
- Sansasyonel iddiaları destekleyecek bilimsel verilerin yoksunluğu
- Haberde abartı
- Kar amacı gütme
- Tek kaynaktan aktarılan haberler
- Temelsiz bilimsel yaklaşımlar
- Onay almamış ürünlerin tanıtımı
- Sağlık politikalarını görmezden gelme
- Haberlerin bültenlerden, dergilerden, internet sitelerinden derlenmesi
Televizyondaki Sağlık Programları
Televizyonda yayınlanan çeşitli sağlık programları, dünyanın birçok ülkesinde geniş izleyici kitlesi tarafından takip edilmektedir. Sabah kuşağı programları, diziler, reklamlar ve kamu spotları gibi sağlık programları; beslenme, diyet, bitkiler, egzersizler, kozmetik, makyaj, kür hazırlama, bazı hastalıkların tedavileri, günlük yaşamın düzenlenişi gibi modern, geleneksel, tamamlayıcı ve alternatif tıp sistemlerinden faydalanılarak yüzeysel bir tarzda izleyicilere sunulmaktadır.
Televizyondaki sağlık programlarına bakıldığında çoğunlukla sağlıkla ilişkilendirilen iki tema üzerinde durulduğu görülmektedir: İdeal beden ve beslenme. Sağlıkla ilişkilendirilen diğer hususlar da, esasında bu iki tema ekseninde konumlandırılabilir. Estetik, güzellik, zayıflık, gençlik, ince olma, yeme-içme, doğal beslenme, şifalı bitkiler gibi birçok konu, bu programların temalarını oluşturmaktadır. İdeal beden ve beslenme temaları, aynı zamanda çoğunluğunu kadınların oluşturduğu izleyici kitlenin ilgisini sürekli diri tutmaktadır. Özellikle beden, yaşadığımız imaj çağında adeta üzerine titrenilmesi gereken bir sermaye olarak görülmektedir. Çünkü yaşadığımız çağda beden, ruhun da yerini alan bir gerçekliğin temsiliyeti gibidir.
Medikal Magazin
Televizyonda ve medyanın diğer organlarında verilen sağlık haberleri, magazin ile harmanlanarak sunulmaktadır. Bu haberler genelde diyet, zayıflama, estetik, ilaç kürleri veya hastalıklardan kurtulma gibi hususlar, mucizevi söylemi kullanılarak aktarılır. Dünyanın ya da Türkiye’nin tanıdığı ünlü kişiler üzerinden yapılan bu haberler, izleyici kitlesinin de olabildiğince ilgisini çekmektedir.
Televizyonda, gazetede ve internet gibi medya organlarında çıkan medikal magazin içerikli sağlık haberlerinde, gıda tavsiyelerinin iki alanda yoğunlaştığı görülmektedir. İlki, gıdaların doğrudan hastalığı önlediği ve hastalıkları tedavi etme özelliklerinin bulunduğu haberleridir. İkincisi ise toplumda kültürel ve yöresel özelliklere göre değişkenlik gösteren gıdaların tüketim biçimlerinin değiştirilmesi ve düzenlenmesi yönünde bilgiler ve tavsiyeler içeren sağlık haberleridir.
Gazete, Dergi ve İnternette Sağlığın Görünümleri
Televizyondaki programların dışında gazete, dergi ve internet siteleri gibi medyanın diğer organlarında da sağlıkla ilgili haberler ve bilgiler yer almaktadır. Bu organlardaki sağlıkla ilgili metinlere bakıldığında, genel olarak haber ve bilgilendirme metinlerinden ziyade uzmanların ya da sağlık alanında otorite olarak kabul edilen kişilerin yorumlarıyla yönlendirici, düzenleyici ve disipline edici metinlerin olduğu görülmektedir.
Özellikle çoğunlukla internet aracılığıyla sağlık bilgisi edinen insanlar, bu bilgiler yardımıyla sağlık ve hastalık davranışlarını değiştirmektedir. Ne var ki insanlar bir hekime başvurma ihtiyacı duymadan, yeni medyanın sunduğu sağlık reçeteleriyle kendilerini tedavi etmek istemektedirler. Böylelikle yaşadığımız internet çağında tüm sorulara yanıt veren Google, teşhis ve tedavisini internet aracılığıyla tedarik etmeye çalışanlar için adeta bir hekim işlevi görmektedir. Dolayısıyla denetim ve kontrol imkanı bulunmayan sağlık haberlerinin internet üzerinden dolaşıma girmesi, insan sağlığını büyük ölçüde tehlikeye atmakta ve ciddi tehditler oluşturmaktadır.
Sağlığın Pazarlanması ve Reklamlar
Yaşadığımız çağda hastalık kavramından sağlık ve tüketim kavramlarına kültürel bir geçiş yaşandığı görülmektedir. Sağlık ve tüketim ilişkisinin tesis edilmesinde en fazla etkiye sahip gücü medya oluşturmaktadır. Bir meta haline getirilen sağlık, medyanın çeşitli organları aracılığıyla önce reklamları yapılmakta ve sonrasında ise pazarlanmaktadır. Sağlığın pazarlanması, medyanın tüm aygıtlarının seferber edilmesiyle gerçekleştirilir. Medyanın genel olarak kategorileştirildiği üç alan;
(1) Reklamlar (dergi, radyo, TV reklamları, posterler, ilan panoları vb.)
(2) Eğlence Medyası (TV Showları, pop müzik, dergiler, gazetelerdeki karikatürler, romanlar vb.) ve
(3) Haber medyası (TV Haberleri, gazeteler, haber dergileri, kurgu dışı kitaplar, dergiler vb.) doğrudan ya da dolaylı biçimlerde sağlık ticaretine zemin hazırlamaktadır. Böylelikle hastaneler, hekimler, ilaçlar, estetik cerrahi operasyonları, ameliyatlar, kozmetikler, spor aletleri, tıbbi cihazlar ve daha birçok sağlık hizmeti, reklam ve pazarlama şirketlerinin iştahlarını kabartır.