Sağlık Kurumlarında Karar Destek Sistemleri

Karar verme, yöneticinin en önemli ve sık sık yaptığı işlevlerden biridir. Günümüzde çok büyük miktarlara ulaşan bilgiyi yönetmek ve karar verme aşamasında kullanmak yöneticinin en önemli yeteneklerindendir. Bu aşamada, iyi yapılandırılmış karar destek sistemleri yöneticinin en büyük destekçisi olmaktadır. Karar destek sistemleri geliştirilirken, karar verme süreçleri, karar verme yapıları ve ihtiyaç duyulan bilginin iyi analiz edilmesi gerekir.

Kararlar yönetim kademelerine göre; yapılandırılmamış kararlar, yarı yapılandırılmış kararlar ve yapılandırılmış kararlar olarak üçe ayrılmaktadır. Yapılandırılmış kararların verilmesinde operasyonel sistemler kullanılırken, yarı yapılandırılmış ve yapılandırılmamış kararlarda daha gelişmiş (sofistike) karar destek sistemleri kullanılmaktadır.

Yönetim kademelerine göre ihtiyaç duyulan bilgi türleri ve karar destek sistemleri de değişmektedir. Operasyonel düzeyde ihtiyaç duyulan bilgi, anlık, çok detaylı, iç kaynaklardan üretilen, standartlaştırılmış, iyi bilinen, çok sık kullanılan bilgilerdir. Karar destek sistemi olarak, operasyonel bilgi sistemleri kullanılmaktadır.

Yönetimsel kontrol ve taktiksel planlamanın yapıldığı orta kademe yönetimde ihtiyaç duyulan bilginin özellikleri; orta vadeli, çok daha az detaylı, iç kaynaklardan üretilen, zaman zaman dış kaynakların kullanıldığı, belirsizlik düzeyi orta seviyede, belli periyotlarla kullanılan bilgi türüdür. Günlük ihtiyaçlar, haftalık, aylık, bir kaç aylık veriler kullanılır. Karar desteği olarak uzman sistemler kullanılır.

Stratejik kararların verildiği üst kademe yönetimde ise; uzun dönemi kapsayan, bir ya da birden fazla yılı içeren, çoğunlukla dış çevreden elde edilen, belirsizlik derecesi yüksek, sık baş vurulmayan bilgi türü kullanılmaktadır. Karar desteği olarak, gelişmiş uzman sistemler, ileri yapay zekâ uygulamaları kullanılmaktadır.

Karar destek sistemleri 1950’li yıllardan günümüze kadar çok hızlı bir gelişim ve değişm göstermiştir. Karar destek sistemlerinin başlangıcı, Carnegie Teknoloji Enstitüsü’nün 1950’lerin sonlarına doğru örgütsel karar alma üzerine yaptığı teorik çalışmalar ve 1960’larda Massachusetts Teknoloji Enstitüsünün (MIT) yürüttüğü kullanıcı ara yüzlü bilgisayar sistemleri üzerine yaptığı teknik çalışmalara dayanmaktadır. 1980’lerden 1990'lar ve iki binlere doğru KDS’leri; teknolojik gelişmelere ve örgütsel ihtiyaçlara göre grup karar destek sistemleri, üst düzey yönetim bilgi sistemleri, uzman sistemler olarak gelişmiştir. İki binli yıllarda ise yapay zekâ uygulamalarının gelişmesi ve yaygınlaşmasıyla birlikte kullanım alanları ve amaçları giderek artmaktadır.

Sağlık hizmetlerinde sağlık hizmetlerinde; maliyetlerin giderek artması, kronik hastalıkların çok hızlı artışı, kalite sorunları, hasta beklentilerinin giderek artması, hasta güvenliği problemleri, ülkelerin sağlık harcamalarının artışı, vb. sorunlar sağlığa ayrılan kaynakların, bilimsel ve akılcı yöntemlerle yönetilmesini zorunlu hâle getirmiştir. Çok büyük bir hızla gelişen bilgi teknolojileri, yöneticilerin ve her kademede karar vericilerin en önemli yönetsel araçları haline gelmiştir

Hastanın tanı ve tedavi sürecinde hastadan çok büyük miktarda ve çeşitlilikte veri alınmaktadır. Klinik karar destek sistemleri sağlık çalışanlarına bu verinin yorumlanmasında ve karar verme aşamasında önemli katkılar sağlamaktadır. Tanı tedavi döngüsünde en sık kullanılan karar destek sistemleri uyarı ve hatırlatıcı sistemler, tanısal karar destek programları, ilaç öneri sistemleri, literatüre erişim uygulamaları gibi içeren uzman sistemlerdir. Son yıllarda teknolojik gelişmeler yapay zekâ uygulamalarının sağlık alanında kullanım alanlarını genişletmiştir. Sağlık hizmetlerinde yapay zekâ uygulamaları olarak genetik algoritmalar, yapay sinir ağları, akıllı ajanlar/vekiller, sanal gerçeklik, derin öğrenme sayılabilir.