Doğal Boyamacılık

Doğal Boyaların Sınıflandırılması

Doğal boyar maddelerin sınıflandırılması genel olarak 3 şekilde yapılmaktadır. Bunlar; madensel, hayvansal ve bitkiseldir.

Madensel Boyarmaddeler

Madensel doğal boyarmaddeler sınıfında bazı taş, toprak ve maden çeşitleri yer almaktadır. Gerek temininde yaşanan sıkıntılar gerekse elde edilme yönteminin zor olmasından dolayı bu boyarmadde grubu günümüzde çok fazla kullanılmamaktadır.

Hayvansal Boyarmaddeler

Hayvansal doğal boyarmadde sınıfında ise bazı yumuşakça (deniz salyangozu) ve böcek (kermes böceği, lak böceği, koşinil) türleri kullanılmıştır. Hayvansal kaynaklardan doğal boyarmadde elde etmek için oldukça fazla oranda hayvanın telef edilmesi gerekmektedir. Bu da günümüzde birçok çevre tarafından tepki gören bir işlemdir. Bu yüzden hayvansal kaynaklı doğal boyarmadde kullanımı da sınırlı kalmaktadır.

Bitkisel Boyarmaddeler

Bitkisel doğal boyarmadde sınıfında ise doğada renk verme özelliğine sahip bütün bitkiler bulunmaktadır. Ancak her renk veren bitki tekstil endüstrisinde doğal boyarmadde kaynağı sayılmaz. Çünkü bir maddenin doğal boya olarak adlandırılabilmesi için yeterli ve gerekli haslık özelliklerini de göstermesi gerekmektedir.

Bazı Önemli Boya Bitkileri

Bilindiği gibi doğal boyamacılık özelinde birçok bitkisel kaynak kullanılmaktadır. Ancak bu kaynakların bazıları tekstil sektöründe gerekli ve yeterli haslık özelliklerini sağlayabilirken bazıları ise sağlayamamaktadır. Bu kısımda ise genel olarak doğal boyamacılıkta en çok kullanılan ve genel itibarıyla haslık özellikleri iyi olan bitkisel boyarmadde kaynakları hakkında bilgiler verilecektir. Bunlar; kökboya, nar, cehri, ceviz ve havacıvadır.

Doğal Boyaların Önemi

Doğal boyarmaddelerin en önemli özelliği, herkesin bildiği gibi, doğal olmasıdır. Birçok sektör doğadan yararlanırken tekstil endüstrisinin de bu mucizevi tabiattan yararlanması kaçınılmazdır. Daha önce de bahsedildiği gibi doğal boyarmaddeler arasında en çok kullanılan grup, bitkisel boyarmaddelerdir. Bu boyarmaddelerinde sağlık açısından oldukça faydalı olduğu bilinmektedir. Ayrıca bu boyarmadde grubunun doğada kendiliğinden çözünebilmesi ve çevreye zararlı atık yükünün fazla olmamasından dolayı tüketicilerin ilgisini çekmektedir.

Doğal Boyamacılıkta Mordanlama İşlemleri

Doğal boyarmaddelerin metal tuzları ile mordanlanmasında, metal tuzları su ile çözünerek metal iyonları ve tuzlarına ayrılmaktadır. Böylece metal iyonları renk tonuna ve tuzlar ise bütün renklilik özelliklerine etki etmektedir. Doğal boyamacılıkta kullanılan mordan maddelerinin çok büyük rolü vardır. Çünkü bu mordan maddeleri boyarmaddeleri lifler üzerine çekerek, lif ile boyarmadde arasında bağlayıcı rol üstlenirler. Yani mordan maddelerinin bir ucu boyaya bir ucu da life bağlanmaktadır. Bu sayede başlangıçta suda çözünürlüğü olan doğal boyarmadde, lifler ve boyarmadde arasında kurulan bağlar sayesinde suda çözünmez bir yapı kazanmaktadır. Doğal boyamacılıkta 3 farklı mordanlama yöntemi vardır. Bunlar; önceden mordanlama, birlikte mordanlama ve sonradan mordanlamadır.

Önceden Mordanlama

Önceden mordanlama işleminde ilk başta mordanlaması yapılacak olan tekstil ürünün seçilmiş olan mordan maddeleri yardımıyla mordan banyosunda mordanlanır. Mordanlama işlemi tamamlandıktan sonra kumaş yıkama işlemine tabii tutulur. Yıkama işleminde kumaş ile bağ yapamayan mordan maddeleri kumaştan uzaklaştırılır ve daha sonrasında kumaş kurumaya bırakılır. Kuruma işlemi tamamlandıktan sonra mordanlanmış kumaşlar seçilmiş olan doğal boyarmadde yardımıyla boyama adımına geçmektedir.

Birlikte Mordanlama

Bu mordanlama yönteminde kumaş, doğal boyarmadde kaynağı ve mordan maddesi hep birlikte boyama banyosuna eklenerek boyama işlemine başlanılır. Boyama işlemi tamamlandıktan sonra kumaş yıkama adımına geçer ve yıkamadan da sonra kuruma işlemiyle birlikte boyalı kumaş kullanılmaya hazır hale gelir.

Sonradan Mordanlama

Bu mordanlama işleminde ise ilk önce kumaşın boyanması gerekmektedir. Genellikle yapısında tanen içeren bitkiler için önce boyama işlemi yapılmaktadır. Boyanmış olan kumaş numunesi daha sonrasında seçilmiş olan mordan maddesi yardımıyla mordanlanarak boyama işlemi tamamlanmış olur. Bu boyama işleminin neticesinde de yıkama işlemi yapılarak boyanmış kumaş numuneleri kurumaya bırakılır. Kurutma işlemi tamamlandıktan sonra da boyalı kumaş kullanılmaya hazır hâle gelir.

Doğal Boyamacılıkta Ekstraksiyon İşlemleri

Doğal boyarmaddeler ile yapılan boyama işlemlerinde farklı yöntemler izlenebilmektedir. Bunlardan birincisi, doğal boyarmadde kaynağını kurutulup daha sonrasında öğütülerek, yapılacak boyama işleminde direkt olarak kullanılmasıdır. Yani tekstil mamulü ve boyarmadde kaynağının hep birlikte boyama banyosuna eklenmesi ile direkt olarak boyama işlemi gerçekleşmektedir. İkici bir yöntem ise doğal boyarmadde kaynağının ekstraksiyon işlemine tabi tutulması ile boyarmaddenin sıvı şekilde elde edilmesi ile gerçekleşmektedir.

Doğal Boyamacılıkta Boyama Yöntemleri

Doğal boyamacılığın tarihi daha önce de belirtildiği gibi oldukça eski zamanlara dayanmaktadır. Bu yüzden de bu boyama işlemlerinde profesyonel boyama adımlarının yanı sıra geleneksel yollarla da boyama işlemleri gerçekleştirilmektedir. Bu kısımda iki ana başlık üzerinde durulacaktır. Bunlardan birincisi, geleneksel boyama yöntemleridir. Bir diğeri ise endüstriyel boyama işlemlerine hazırlık adımı olan numune boyama işlemleridir.

Geleneksel Boyama

Bu yöntem genellikle taşralarda uygulanan bir yöntemdir. Büyük kazanlar yardımıyla sıcaklığın ayarlanmasıyla birlikte bitkisel boyarmaddeler kullanılarak genel olarak yün ipliklerinin boyamasının yapıldığı bir işlemdir.

Numune Boyama

Geleneksel yöntemlerle seri üretim boyama işlemlerinin yapılmasının zor olması nedeniyle boyama reçetelerinin geliştirilmesi gerekmektedir. Yani fabrikasyon boyamaların yapılabilmesi için standart boyama reçetelerinin hazırlanması gerekmektedir. Bunun için de numune boyama işleminin yapılması çok önemlidir. Numune boyama işlemi yardımıyla bir nevi boyama adımının küçük bir simülasyonu gerçekleştirilmektedir.