Reklam Kampanyalarında Etik Uygulamalar
Türkçe ’de günlük kullanımda ahlak ve etik kavramları aynı anlamda kullanılsalar da aralarında birçok fark bulunmaktadır. Ahlak, insanların toplum içindeki davranışlarını ve birbirleriyle olan ilişkilerini düzenlemek amacıyla başvurulan kurallar sistemi olarak tarif edilmektedir.
Etik ise; felsefenin bir dalı olarak insanlar arası ilişkilerde eylemin ne olduğunu, bir eylemin ne gibi ilişkilerden ya da ögelerden oluştuğunu ve belirleyicilerinin nasıl olduğunu araştırmaktadır.
Reklam; üretilen mal ve hizmetlerin kısa ve anlaşılır bir şekilde kitle iletişim araçlarından faydalanılarak geniş halk kitlelerine tanıtılmasıdır.
Bir reklam kampanyası oluşturulurken ürün ya da hizmetlerin hedef kitleye doğru bir şekilde aktarılması son derece önemlidir. Yanıltıcı ve yanlış bilgiler hem ürün ve hizmetler hem de “reklam” olgusu açısından olumsuz bir duruma yol açacaktır. Diğer yandan tüketicinin ikna edilmesi de önemlidir.
Reklam olgusuna ilişkin eleştiriler şu şekilde sıralanabilir:
Toplumu tüketime yönlendirme: İnsanlar ihtiyaçları dışında gereksiz tüketime yönlendirilmekte, tüketim alışkanlıkları değiştirilerek maniple edilmektedir.
Kültürü yozlaştırma: Reklamlar toplumların kültürlerini olumsuz yönde etkilemekte, belli bir topluma has olan kültür kalıplarını değiştirerek yerel kültürleri yok etmektedir. Ayrıca reklamlarda kullanılan dil, konuşulan dili bozmaktadır.
Ürün maliyetini artırma: Reklam verenler reklama harcadıkları giderleri ürün ve hizmetlerin maliyetlerine yansıtarak daha pahalı duruma gelmesine yol açabilmektedir.
Toplumsal beğenileri değiştirme: Reklamlar, toplumsal beğenileri sürekli değiştirerek insanları daha çok tüketmeye zorlamakta bu da insanların ekonomik olarak sıkıntıya düşmelerine sebep olmaktadır.
Uluslararası Ticaret Odası (ICC) Reklam Uygulama Esasları, ürün ve hizmetlerin pazarlanmasında etik standartların belirlenmesi amacıyla ilk kez 1937 yılında yayımlanmıştır.
Reklam etik ilkelerine ilişkin çalışmalar devlet otoritesine bağlı olarak oluşturulan ve kendi kendini düzenleme çalışmaları olarak iki alanda ortaya çıkmıştır. Her iki düzenlemede de Uluslararası Reklam Uygulamaları ilkelerinin esas alındığı görülmektedir.
Ülkemizde reklam hukukuna ilişkin düzenlemeler farklı metinlerde toplanmıştır. Buna bağlı olarak da reklam mevzuatı çeşitlilik göstermektedir. Reklamların haksız rekabete yol açacak fiillerine ilişkin düzenlemeler genel olarak iki kaynakta yer almaktadır. Tüketici Hukuk Mevzuatı ve Radyo Televizyon Hukuk mevzuatı.
Reklam hukukunun ana kaynaklarından biri olan 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanunun (2013) 6. kısmında Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği esas alınmaktadır. Bu yönetmeliğin amacı reklam veren, reklam ajansları, mecra kuruluşları ve reklamcılık ile ilgili tüm kişi, kurum ve kuruluşlar ile ticari uygulamada bulunanların uyması gereken ilkeleri ve bu ilkeler çerçevesinde yapılacak inceleme esaslarını belirlemek ve haksız ticari uygulamalara karşı tüketicileri korumaktır.
Kısa adı RTÜK olan Radyo Televizyon Üst Kurulu Avrupa Sınır Ötesi Televizyon Sözleşmesinin reklamcılıkla ilgili ilke ve kurallarından esinlenerek bu bağlamda etik anlayışını da yansıtan düzenlemeler yapmış ve yürürlüğe koymuştur.
Reklam Kurulu, Gümrük ve Ticaret Bakanlığına bağlı olarak kurulmuştur. Reklam kurulunun amacı tüketicinin korunması hakkındaki kanunun 63. maddesi gereği ticari reklamlarda uyulması gereken ilkeleri belirlemek ve haksız ticari uygulamalarına karşı tüketiciyi korumaya yönelik düzenlemeler yaparak, kanunun 16. maddesine aykırı reklamları yapılan incelemelerin sonucuna göre; durdurma, düzeltme ve idari para cezası vermektir.
Reklam etik ilkelerine ilişkin düzenleme çalışmalarından birisi de özdenetim, özdisiplin ya da kendini düzenleme gibi kavramlarda ifade edilen deontoloji kuralları olarak devlet otoritesinin denetim işlerine karşı bir alternatif olarak ortaya çıkmıştır.
Yayınlanan dizi, film ve programların arasına reklam bantları girmesi yerine, reklamın bu yayınların içeriğine yayılması yöntemine ürün yerleştirme denir. Örneğin dizilerde, filmlerde oyuncuların kullandıkları arabalar, giysiler, taktıkları saatler vb. ulusal ve uluslararası markaların reklam aracı haline gelmiştir.
Son zamanlarda etik açıdan tartışılan reklamın önemli türlerinden biri de bilinçaltı reklamlardır. Bilinçaltına hitap eden reklamlar anlık uyaranlarla oluşturulur. Uyarıcılar çok kısa sürelerde verildiği için insanlar reklamı tam olarak algılayamazlar. Reklamın içine konulan her türlü işaret, simge, ibare ve mesaj bilinçaltına yerleştirilmeye çalışılır. Buradaki amaç, kişilere fark ettirmeden istenilen davranışa yönelmelerini sağlamaktır. Bu tip reklamların etkili olup olmadığı hep tartışma konusu olmuştur ve bununla ilgili birçok araştırma yapılmıştır.
Yeni medya reklamlarında/reklamcılığında rastlanan etik sorunların yeni medyanın tamamı için geçerli olan etik sorunlardan ayırt edilmesi kolay değildir; aslında böyle bir ayrıma da birçok ilke açısından gerek yoktur. Zira yeni medya için geçerli olan etik sorunların birçoğu yeni medya reklamcılığında da sorun oluşturmaktadır.
Yeni medyadaki söz konusu etik sorunları Binark ve Bayraktutan şu şekilde sıralamıştır:
- Özel hayatın gizliliğinin ihlali,
- Telif ve/veya patent hakkını göz ardı etme,
- Orijinal kaynağı gizleme,
- İçerikleri olgunlaştırmadan ve doğruluğunu teyit etmeden paylaşma,
- Kişisel bilgilerin emniyetinin sağlanmaması,
- İçerik ve bilgilerin sınırlarının belirsizleşmesi,
- Reklamların çokluğu,
- Aldatıcı etiket ve başlık kullanımı,
- Nefret unsurları,
- Takipçilerin sadece tüketici olarak görülmesi.