Protokol Kavramı, Kavramın Gelişim Süreci ve Önemi

Protokol Kavramı ve Tanımı

Protokol, "devlet ve diplomasi ile ilgili törenlerde, resmi ilişkilerde ve sosyal hayatta uygulanması gereken kurallar toplamı" olarak tanımlanmaktadır.

Terbiye, nezaket ve zarafet kavramları sosyal davranışın temellerini oluşturmaktadır. Aynı zamanda bu kavramlar protokol uygulamalarına da yön vermektedirler.

Protokol Kavramının Gelişim Süreci

Ülkeler arasında diplomasinin başlamasıyla birlikte "protokol" ülkeler arasındaki ilişkileri düzenlemeye başlamıştır. Günümüzde uygulanmakta olan pek çok diplomatik kuralın temelinin aslında geçmiş yıllarda atıldığı bilinmektedir.

1648 Westphalia ve 1713 Utrecht Konferansları sırasında müzakereleri olumsuz etkileyen birtakım sorunlar ortaya çıkmış ve bu sorunlar devletler arasında diplomatik görüşmelerin gerçekleştirilmesi sırasında uygulanacak kuralların belirlenmesi konusunu gündeme getirmiştir.

Osmanlı Devleti gücüne ve ihtişamına yakışan bir şekilde protokol kurallarını oluşturmuş ve etkili bir şekilde uygulamıştır. Bu dönemde benimsenen protokol kuralları resmi törenlerde, Osmanlı Devleti'ni ziyaret eden yabancı elçilerin ve konukların ağırlanmasında kendini göstermiştir.

Cumhuriyet döneminde ise ülke içerisinde uygulanacak protokol kuralları "Elçilerin Reisicumhur Hazretleri Tarafından Sureti Kabulleri ve Sair Teşrifat Usulleri Hakkında Talimname" isimli yönetmelik ile oluşturulmuştur.

Protokol Kavramının Önemi

Protokol, devletler için bir güç gösterisi olmanın yanı sıra, yönetim sisteminin ne kadar demokratik olduğunun da bir göstergesi olarak kabul edilmektedir.

Diplomatik ilişkilerde egemen eşitlik ve denkliğin vurgulanmasını sağlayan protokol kuralları, kuruluşlarla örgütlenmiş sosyal grupların karşılıklı ilişkilerini de düzenler.

Protokolde Temel İlkeler

Saygı ve Nezaket: Hangi alanda uygulanıyor olursa olsun protokol kuralları, ilkesel olarak saygı ve nezakete dayanmaktadır. Protokol kavramı ile ilgili yapılan tanımlar da göz önüne alındığında görülmektedir ki protokol "resmi saygı ve nezaket kuralları"nı ifade etmektedir.

Önde gelme: Devlet yetkililerinin, kamu kurum ve kuruluşlarının, örgütlenmiş tüm sosyal grupların kendi aralarında izledikleri protokol sırasına "önde gelim/önde gelme" denilmektedir. Önde gelme hakkını sağlayan ise "hukuki statü" veya "hiyerarşik yapı"dır.

Önce Gelme: Önce gelme ilkesi, eş düzeyde olan, aynı unvan veya rütbeyi taşıyan kişiler arasında kıdemli olma durumunu ifade etmektedir.

Temsil: Temsil niteliği kılık ve kıyafette, iletişim türlerinde, kişiler arası ilişkilerde ve davranışlarda ortaya çıkmaktadır. Diğer bir ifadeyle yönetici, görgü ve protokol kurallarını bildiği ve uyduğu ölçüde kurumunu en iyi şekilde temsil eder.

Düzey Eşitliği ve Denklik: Protokol kuralları kapsamında toplumsal, siyasal ve kamusal yaşamda herkes kendi dengi ile muhatap kabul edilmektedir.

Karşılıklılık: Bir devletin ya da kurumun, birbiriyle anlaşmış olduğu belirli bir konuda, karşılıklı olarak birbirine tanınmış olan işlem eşitliğini ifade etmektedir. Bir taraf bir işlemi ihlal ettiğinde karşı tarafa da ihlal hakkı doğmaktadır.

Protokol Türleri

Saray Protokolü: Bugün yönetim şekli krallık olan pek çok ülkede, saraydaki kişilerin devlet ve toplumsal yaşamı ile devlet temsilcilerinin saraydaki kabul ve davranışları geleneksel protokol kuralları kapsamında gerçekleşme, törenler ve ziyafetlerde saray protokolü kuralları uygulanmaktadır.

Devlet Protokolü (Başkent Protokolü): Devlet törenlerinde ve devlet başkanlarına uygulanan diplomatik ve siyasi protokol kuralları bütünü olarak tanımlanmaktadır.

Siyasi Protokol: Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde, siyasi partilerin gruplarında ve örgütlerinde, seçimlerde, parti içi ve dışı ilişkilerde geçerli olan kurallar bütününü ifade etmektedir.

Diplomatik Protokol (Uluslararası Protokol): İki ya da daha fazla devlet arasında var olan diplomatik ilişkiler uluslararası arenada yer alan aktörlerin üzerinde anlaşmaya vardıkları protokol kuralları çerçevesinde sürdürülmektedir.

Askeri Protokol: Askeri törenler ve davranışsal ilişkiler konusunda uygulanan kurallar bütünüdür.

Mülki Protokol: Vali ve kaymakamlar tarafından uygulanan protokoldür. İl ve ilçelerde resmî ve mahallî bayram ve etkinliklerde, devlet temsilcileri ve hükûmet yetkililerini karşılama, ağırlama ve uğurlamada vb. uygulanmaktadır.

Kurumsal Protokol: Kurumlarda yönetim ve temsil gereği düzenlenen toplantı, tören, kabul, davet ve ziyafetlerde; resmî ve sosyal ziyaretlerde vb. uygulanan protokoldür.

Adli Protokol: Yargı organlarında ve adli kuruluşlarda düzenlenen törenlerde ve toplantılarda uygulanan törensel ve biçimsel davranış kuralları ile yargı mensuplarının kıyafetleri, davalar ve adli yazışmalar konularında uygulanan kurallar bütünüdür.

Akademik Protokol: Üniversitelerde düzenlenen akademik törenlerde ve etkinliklerde (toplantı, kongre, panel, seminer vb. gibi) ve akademik kıyafetlerde uygulanan kurallar bütününü ifade etmektedir.