Özel Eğitimde Tutumlar
Sosyal psikolojinin önemli çalışma alanlarından biri olan tutum kavramı birçok bilim alanı içinde araştırma konusudur.
Tutum, bir bireye atfedilen ve onun bir psikolojik obje ile ilgili düşünce, duygu ve davranışlarını düzenli bir biçimde oluşturan bir eğilimdir. bir diğer tanımda tutum ‘‘psikolojik’’ bir nesneye yönelen ‘’olumlu ve olumsuz’’ yoğunluk derecesi, yaşantılar sonucu oluşan bireylerin davranışları üzerinde yönlendirici etkiye sahip, duygusal ve bilişsel hazırlık durumu olarak tanımlanmaktadır.
Tutum tanımının ilk bileşeni bireye ait olduğudur. Toplumun tüm üyeleri için olduğu gibi özel gereksinimli bireyler ve çevresindeki insanlar için tutum bireysel olarak ele alınıp ölçülmektedir.
Tutum tanımının ikinci bileşeni bireye atfedilen bir eğilim olmasıdır. Atfedilen ile tutumun bireyin gözlenebilen davranışlarından yola çıkarsama yapılarak bireye atfedildiğidir.
Tutumun tanımının üçüncü bileşeni psikolojik obje olmasıdır. Psikolojik obje olması birey için bir anlam taşıması anlamına gelir.
Tutumun tanımının dördüncü bileşeni yönlendirici etkiye sahip olmasıdır. Bir insanın günlük hayatında hissettiği yakın hissetme, nefret etme, acıma gibi duyguların hepsi bireyin yaşantısı yoluyla kazandığı tutumlardan kaynaklanmaktadır.
Tutumun üç öğesi bulunmaktadır. Bunlar duygusal, bilişsel ve davranışsal öğelerdir.
Çevreden elde edilen bilgi ve deneyimlerin belirli bir düzen içinde olumlu, olumsuz, arzu edilen, arzu edilmeyen, haz verici, acı verici vb. şekilde sınıflandırılması tutumun duygusal öğesini temsil eder.
Bir tutumun içeriğini oluşturan insan, olay, durum, nesneler, yaşantılar gibi değişkenlere ilişkin bireyin sahip olduğu her türlü bilgi, deneyim, düşünce bilişsel öğeyi oluşturmaktadır.
Davranışsal öğe; bireyin belirli bir uyaran karşısında geliştirip ortaya koyduğu duygu, düşünce ve davranış eğilimidir.
Tutumlar bireyin amaçlarına hizmet ederek bireyin gereksinimlerini karşılamasını aracılık ederler. Tutumların işlevlerinin bilinmesi tutumların değişmesi konusunda yardımcı olmaktadır.
Tutumların dört işlevi bulunmaktadır. Bunlar: araçsallık işlevi, ego-savunmacı işlevi, değer ifade edici işlevi ve bilgilendirme işlevidir.
Birey araçsallık işlevi ile ödül elde edebileceği durumlara karşı olumlu tutumlar geliştirirken, ceza içeren durumlara karşı olumsuz tutumlar geliştirir. Birey böylece amaçlarına ulaşmada araç olacak durumlara yaklaşırken, amaçlarına ulaşmasına engel olacak durumlardan kaçınır.
Ego savunmacı işlev ile birey kabul etmediği gerçekleri reddeder. Bu işlev iki şekilde gerçekleşebilir. Birey egosuna zarar verebileceğini hissettiği bir sorunla karşı karşıya kaldığında bu sorunu hiç yokmuş gibi davranma, yani onu yadsıma eğiliminde olabilir. Diğer gerçekleşme şekli ise birey egosuna zarar gelebileceğini hissettiği bir sorunla karşı karşıya kaldığında çarpıtma eğiliminde olabilir.
Değer ifade edici işlev ile bireyin kendisini ifade etmesi ve kendisini görmek istediği biçimde algılanmasını sağlayan tutumlar geliştirebildiği anlatılmaktadır.
Tutum ve davranışlar arasında yakın bir ilişki vardır. Bu ilişki tutumlarımızın davranışlarımızın gerisindeki yönlendirici güç olmasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle tutumların incelenmesi ile davranışların öngörülebilmesi mümkün olmaktadır.
Çeşitli değişkenler nedeniyle her tutum bir davranışa neden olmamaktadır. Bunlar:tutumların ve davranışların ölçülmesindeki uyumsuzluk, zaman faktörü, tutumun güç derecesi, tutumun ulaşılabilirliği ve farkındalıktır.
Bir bebek tutumlarıyla birlikte dünyaya gelmez, elde ettiği çeşitli deneyimlerle konular, olaylar ve kişiler hakkında çeşitli tutumlarını oluşturur. Bireyin bir tutum kazanabilmesi için illa kendi yaşadığı bir deneyimden yola çıkmasına da gerek yoktur. Birey bazı tutumları aile bireyleri, sosyal çevre, medya vb. kaynaklardan da elde edilebilir.
Tutum sahibi olmanın en kolay ve açık yolu o konu hakkında deneyim yaşamış olmaktır. Birey anne baba, öğretmen, arkadaşlık ilişkilerinden ve deprem, kaza, savaş gibi olaylardan çeşitli deneyimler elde eder ve bu deneyimlerden yola çıkarak tutumlar geliştirir.
Son yıllarda ülkemizde özel gereksinimli bireylere yönelik eğitimsel, sosyal ve kültürel çalışmaların giderek artması ile özel gereksinimli bireylerin toplumla daha çok bütünleştikleri, okulda normal gelişim gösteren akranlarıyla birlikte eğitim alabildikleri, normal gelişim gösteren akranlarıyla daha çok etkileşime geçerek birlikte deneyimler elde edebildikleri görülmektedir.
Özel gereksinimli bireyin okul çağının gelmesi ile sosyal çevresi giderek artmaya başlamaktadır. Okul çağının iki önemli faktörü vardır. Bunlar öğretmen ve akranlardır. Öğretmenler ve idareciler eğitim sürecine yön verdikleri için özel gereksinimli bireylere yönelik tutumları çok önemlidir. Özellikle idarecilerin tutumları özel gereksinimli bireylere sunulan hizmetin kalitesini okulda görev yapan diğer personelin tutum ve davranışlarına da etki etmektedir. Yapılan çalışmalar okul idarecilerinin görme, işitme, fiziksel yetersizliği olan öğrencilere karşı olumlu tutumlara sahipken, zihin yetersizliği, duygu davranış bozukluğu olan öğrencilere karşı olumsuz tutuma sahip olduklarını göstermektedir.
Özel gereksinimli bireyler için okul ortamının önemli bileşenlerinden birisi de akranlardır. Her çocuk için geçerli olduğu gibi özel gereksinimli bireylerin sosyal ve duygusal gelişimleri için akranlar çok önemlidir. Özel gereksinimli bireyin akranlarından sevgi ve kabul görmesi, dışlanmaması gelişimine olumlu etki edecektir. Normal gelişim gösteren akranların özel gereksinimli bireylere yönelik tutumlarını belirleyen çeşitli değişkenler bulunmaktadır.
Yetersizlik türü ve derecesi ne olursa olsun özel gereksinimli bireylere yönelik olumlu tutumların değiştirilmesinde ve toplumsal hayata kabulünde okul idarecileri, öğretmenler, sivil toplum kuruluşları, devlet kurumları kısacası her yurttaşın sorumluluğu vardır.