Aile Eğitimi
Özel Gereksinimli Çocuk ve Aile
Özel gereksinimli çocuğun doğumu ya da tanı alması başta anne babalar olmak üzere tüm aile bireylerini etkilediği gibi hem aile içindeki ilişkileri hem de ailenin çevresiyle olan ilişkisini etkileyen bir durumdur. Aileler çocuğun özel gereksinimli olma durumuna farklı şekillerde tepkiler verebilmektedirler. Bu tepkileri açıklayan en yaygın ve sıklıkla kabul edilen model aşama modelidir. Kubler-Ross tarafından geliştirilen aşama modeline göre çocuklarının özel gereksinimli olduğunu öğrenen ailelerin verdikleri psikolojik tepkiler altı aşamada sıralanmaktadır. Bu aşamalar şunlardır:
İnkâr: Anne babalar çocuklarının özel gereksinimli olduğu gerçeğini kabul etmeyebilirler ve bu durumu görmezden gelip, inkâr edebilirler.
Endişe: Anne babalar yetersizlik ile ilgili paniğe kapılabilirler. Aynı zamanda çocukları için aşırı korumacı bir tutum sergileyebilirler.
Kızgınlık: Bazı durumlarda ebeveynler birbirlerini suçlayabilirler. Bu kızgınlık durumu ebeveynlerin çocuklarının yetersizlik durumuna odaklanmalarına ve çocukları için gerekli olan hizmetleri araştırmalarına engel oluşturabilmektedir.
Suçluluk ve Pazarlık: Anne babalar çocuklarının yetersizlik durumu ile ilgili birbirlerini sorgulayıp, suçlayabilirler. Çocuklarının yetersizlik durumunun kendilerinin davranışlarının bir sonucu olduğunu düşünebilirler. Ebeveynlerin “Eğer çocuğum iyileşirse ben de daha iyi bir insan olacağım!” gibi bir yaklaşımla hayatla pazarlık ettikleri görülebilir.
Depresyon: Anne babalar yoğun bir üzüntü içinde olabilirler. Çocukları için gerekli olan hizmetlerin, desteklerin bir anlamı olmadığını düşünüp bu destek hizmetleri araştırmayı, takip edip sorgulamayı bırakabilirler.
Kabul ve Uyum: Anne ve babalar bu aşamada çocuklarının yetersizlik durumunu anlamışlardır ve çocukları için gerekli olan hizmetler konusunda bilgi sahibidirler (Gargiulo, 1985).
Aile Gereksinimleri
Özel gereksinimli çocuğa sahip ailelerin gereksinimleri bireysel olduğu ve farklılık gösterebileceği gibi özel gereksinimli çocuğa sahip ailelerin gereksinimlerini belirlemeyi hedefleyen araştırmalarda ailelerin ortak bazı gereksinimleri sıralanmaktadır. Bu gereksinimler şunlardır:
- Bilgi Gereksinimi.
- Destek Gereksinimi.
- Çocuğun Durumunu Diğerlerine Açıklama Gereksinimi.
- Toplumsal Hizmetler ile İlgili Gereksinim.
- Maddi Gereksinim.
- Ailenin İşleyişi ile İlgili Gereksinim.
Ailelere Sunulan Hizmetler
Özel gereksinimi olan çocuk ailelerine yönelik sunulan hizmetler; bilgi verici danışmanlık, psikolojik danışmanlık ve rehberlik ve aile eğitimi olarak sınıflandırılmaktadır.
Bilgi Verici Danışmanlık: Özel gereksinimli çocuğu olan anne-babalara merak ettikleri, bilgiye ihtiyaç duydukları konularda bilgiler sunulmaktadır (Varol, 2010).
Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik: Ailelere, çocuklarının özel gereksinimli olma durumunu kabul edip bu duruma uyum sağlayabilmelerine destek olabilmek amacıyla psikolojik danışma hizmetleri sunulmaktadır (Küçüker, 1993).
Aile Eğitimi: Özel gereksinimi olan çocuğa sahip ailelere çocukları hakkında bilgi vermek, çocuklarının davranış sorunları ile baş etmelerine yardımcı olmak ve çocuklarına yeni davranışlar kazandırmalarını sağlamak üzere sunulan eğitim programlarıdır.
Aile Eğitimi Programları
Aile eğitimi çocuğun yeterliliğini ve gelişimini sağlamak üzere anne-babalara eğitim sunma süreci olarak tanımlanmaktadır. Özel gereksinimli çocuğu olan ailelere sunulan aile eğitim programlarının programa katılan kişi sayısına, programın sunulduğu ortama ve programın sunum şekline göre planlanıp yürütüldüğü görülmektedir. Buna göre aile eğitim programları aşağıdaki gibi gruplandırılabilmektedir (Özdemir, 2010; Tomris, 2019):
Programa katılan kişi sayısına göre aile eğitim programları;
Birebir eğitim yoluyla sunulan aile eğitim programı: Birebir eğitim yoluyla sunulan programda, aile ile uzman bire bir çalışmaktadır. Bu program bireysel aile gereksinimlerine göre hazırlanıp sunulması sebebiyle daha belirli ve odaklı bir uygulamadır.
Grup eğitimi yoluyla sunulan aile eğitim programı: Grup eğitimi yoluyla sunulan program, 4-5 aileden oluşan küçük gruplarda ya da daha kalabalık ailelerin oluşturduğu büyük gruplarda sunulabilmektedir. Grup eğitiminin birden fazla aileyle gerçekleştirilmesi sebebiyle birebir eğitim yoluyla sunulan aile eğitimi programlarına göre zaman ve personel açısından daha az maliyetli olduğu söylenebilir (Tomris, 2019).
Programın sunulduğu ortama göre aile eğitim programları;
Eve dayalı aile eğitim programı: Eve dayalı aile eğitim programında, programı sunacak olan öğretmen ya da uzman, aile için belirlediği gereksinim ve hedefler doğrultusunda anne, baba, ailenin başka bir üyesi ile ev ortamında birlikte çalışmaktadır.
Kuruma dayalı aile eğitim programı: Kuruma dayalı aile eğitim programında uzman ya da öğretmen aile eğitimini kurum ya da okul ortamında sunmaktadır.
Ev ve kuruma dayalı aile eğitim programı: Ev ve kuruma dayalı aile eğitimi programı, uzmanlar tarafından hem ev hem de kurum ortamında yürütülen uygulamaları kapsamaktadır.
Programın sunum şekline göre aile eğitim programları;
Yüz-yüze eğitim yoluyla sunulan aile eğitim programı: Yüz yüze eğitim yoluyla sunulan aile eğitim programı uzman ve ailenin aynı fiziksel ortamda birlikte çalışması esasına dayanan geleneksel bir uygulamadır.
Uzaktan eğitim yoluyla sunulan aile eğitim programı: Uzaktan eğitim yoluyla sunulan eğitim programlarında ailelere özel eğitim alanındaki son gelişmeler, yetersizliklerin özellikleri ve tanılanması, ailelerin yasal hakları, çocuklarının eğitiminde kullanılan öğretim yöntem ve teknikleri konusunda bilgiler verilmektedir (Ardıç, 2010b).
Ailelere Yönelik Yasal Düzenlemeler
Ülkemizde özel gereksinimli çocuğu olan ailelere yönelik haklar ve ailelere sunulacak hizmetler çeşitli yasa ve yönetmeliklerde belirtilmiştir. 1997 yılında yayınlanan 573 sayılı Özel Eğitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile özel gereksinim olan bireylerin eğitim haklarını kullanabilmelerine dönük esaslar belirlenmiştir.