Özel Eğitimde Aile ve Özellikleri

Evlilik; kan bağı ve yasal yollarla birbirine bağlı, karşılıklı hak ve yükümlülüklerle bir arada yaşayan bireyler topluluğu olan aile toplumun en küçük birimidir. Aile işlevlerinin sağlıklı yürüyebilmesi için aile üyelerinin çocuklarına yönelik onları sevmek ve değer vermek, olduğu gibi kabul etmek, onların eğitimine katılmak ve çocuğun yanında olmak gibi sorumlulukları bulunmaktadır. Aile bu sorumluluklarını yerine getirirken ailenin içinde bulunduğu aile tipi de bunu etkilemektedir. Aile tipleri çekirdek ve geniş aile olarak 2’ye ayrılmaktadır. Çekirdek aile, modern toplumların en ideal aile tipiyk geniş aile geleneksel toplumların en ideal aile tipidir.

Aile, soyut bir kavram olup sosyal bir kurumdur. Özel gereksinimli çocukların ailelerini etkileyen kuramlardan biri aile sistemleri kuramıdır. Bu kuram, aile içi etkileşimleri olduğu kadar ailelerin yapısal karmaşıklığını da anlamaya yardımcı olmaktadır. Aile özellikleri, aile işlevleri, aile etkileşimleri, aile yaşam döngüsü olmak üzere temel davranışları bulunmaktadır. Diğer kuram ise sosyo ekolojik kuramdır. Bu kuram, büyüyen çocuk ile onu çevreleyen ve çocuğun aktif olarak yer aldığı ortam ve bağlam arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Mikrosistem, mezosistem, egzosistem ve makrosistem olmak üzere 4 katmanı bulunmaktadır.

Aileye yeni katılan özel gereksinimli çocuğun yaşamında en önemli kişiler aile üyeleridir. Ancak aile üyeleri çocuklarının özel gereksinimli olduğunu öğrendiklerinde farklı duygular ve 3 evre yaşamaktadırlar. Bu evrelerden birincisi şok, inkar ve depresyon; ikincisi suçluluk, kızgınlık ve utanma; üçüncü evre ise kabul ve uyumdur. Ailede özel gereksinimli çocuğun olması kardeşleri de olumlu ve olumsuz olarak etkilemektedir. Olumsuz etkileyen durumlardan birkaçı; anne babadan daha az ilgi görme, özel gereksinimli kardeşe olan ilgiyi kıskanmadır. Olumlu etkileyen durumlar ise kardeşin paylaşımcı olması, espri yeteneğini geliştirmesidir. Özel gereksinimli çocuğun ailesinin toplumda bazı güçlüklerle karşılaşmaktadır. Bunlar; çocuğun sağlık durumu ve bakımı, çocuğun ihtiyaçlarının karşılanmasında gerekli olan maddiyatın yetersiz olması, aile işlevlerinin bozulması, çocuğun eğitimi ve sosyal yaşamda karşılaşılan güçlüklerdir.

Her ailenin olduğu gibi özel gereksinimli çocuğu olan ailelerin de çocuklarına karşı sorumlulukları bulunmaktadır. Bunlar; özel gereksinimli çocuğun bakımını üstlenme, çocuğun ihtiyaçları için maddi destek sağlama, ocuklarının gelişim dönemlerine, davranış ve öğrenme sorunlarına karşı destek almadır. Ailelere çocuklarına karşı sorumluluklarınıyerine getirmede ve çocukla ilgili güçlüklerle baş etmede sunulan hizmetler bulunmaktadır. Hizmetler, yasalarla güvence altına alınmakta ve ailelerin ihtiyaçları doğrultusunda sunulmaktadır. Bu hizmetler rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri, sosyal destek hizmetleri, eğitim hizmetleridir.

Özel gereksinimi olan çocuğa ve ailesine uygun özel eğitim ve destek hizmetlerinin verilebilmesi için özel gereksinimi olan çocuk ve ailesinin değerlendirilmesi gerekmektedir. Ailelerin değerlendirilmesinde sosyodemografik yapı kilit rol oynamaktadır. Sosyo-demografik yapının özellikleri, ailenin kültürel yapısı, sosyo-ekonomik özellikler, ailenin yapısı, büyüklüğü ve ailenin kırsalda ya da kentte yaşamasıdır. Aile değerlendirmelerinde amaç, ailelerin güçlü yanlarının, yeterlilik ve önceliklerinin belirlenmesidir. Aile değerlendirmesi; ebeveyn-çocuk etkileşimi, ailenin işlevleri ve anne-babaların ebeveynlik becerilerinin düzeyini değerlendirmek için fırsatlar sunar. Aile değerlendirmesinde bilgiler görüşme, gözlem gibi bazı informal tekniklerle toplanıldığı gibi test, ölçek anket uygulama gibi yapılandırılmış araçlarla da toplanmaktadır.