Bebeklerde Bağlanma
Kişilik Gelişimi Kavramları
Sigmund Freud’un Psikanalitik Teorisi
Freud kişilik yapısı ve gelişimini,
- Topografik
- Yapısal ve
- Psikoseksüel gelişim kuramlarıyla açıklamıştır
Kişilik kavramı, kişinin diğer insanlarla kurduğu ilişkilerde kendini ortaya koyma biçimi olarak da tanımlanmaktadır. Çocuğun büyümesiyle beraber de çevresel faktörler değişmeye ve genişlemeye başlamakta, ailenin etkisi azalırken; arkadaş çevresi, okul, öğretmen, kültür ve sosyal yapı gibi diğer psikososyal değişkenlerin etkisi artmaya başlamaktadır. Kişilik, devamlı gelişme eğilimindedir.
Mizaç, karakterin biyolojik dayanağını oluşturur. Kişilik doğuştan etkin olan mizaç (huy) ile sonradan çevrede şekillenen karakterin ahenkli bir bütünlüğü ile ortaya çıkar. Kişiliğin oluşumu süreklidir. Mizaç, insanın kalıtımla getirdiği biyolojik yönüdür.
Karakter, bireyin toplumun sosyal değerlerine, ahlak kurallarına uygun davranış gösterme özelliğidir. Çevreden kazanılır, eğitim ve yaşantı ile şekillenir.
Benlik, bireyin kendisiyle ilgili duygu ve düşünceleridir. Bebeklikten başlayıp insanın hayatı boyunca devam eden kişilik gelişiminde benlik, kişiliğin güçlü ve sağlam tarafını oluşturmaktadır.
Tutum, insanın herhangi bir nesne ya da durum karşısında değerlendirme sonucu tepki göstermesini ifade etmektedir. Bu tepki veya değerlendirme olumlu olabileceği gibi olumsuz da olabilir. Tutum bireye özgüdür.
İstidat, bireyde doğuştan var olan ama keşfedilmemiş kabiliyetleridir.
Yetenek, var olan istidatların çocuğun olumlu yönde gelişmesi ile işe yarar hâle gelmesidir.
Özgüven, insanın kendisine güvenmesi, barışık olması ve yapacaklarını başaracağına ilişkin olumlu duygulara sahip olmasıdır. Anne-babaların genellikle ilkokulda okuyan veya ergenlik çağına ulaşmış çocukları için özgüveni nasıl geliştireceklerine dair sorular sorarlar.
Benlik saygısı (Öz saygı), insanın yapabileceklerini bilmesidir. Kendisini tanıması sevmesi ve kabullenmesidir. Fiziksel özelliklerini bilerek kabul ederek risk alabilmesidir.
Kişilik Gelişimini Etkileyen Faktörler
Gensel ve Bedensel Faktörler
Kalıtsal yani genetik özellikler çocuğun kişiliği üzerinde büyük bir yere sahiptir ve bu özellikler çocuklar arasında değişiklik göstermektedir.
Ailesel Faktörler
Şu ana kadar yapılan tüm çalışmalar çocukların aileleri tarafından yetiştirilme şekillerinin kişiliğin oluşmasında, meydana gelişinde ne kadar önemli ve anlamlı olduğunu ortaya koymuştur.
Sosyal-Kültürel Faktörler
Kişiliği etkileyen en önemli faktörlerden biri de öğrenme faktörüdür ve kişinin içinde bulunduğu çevrenin kültürü ile doğrudan etkilidir. Bu etki kişinin kendini sürekli geliştirmesini sağlayacaktır.
Coğrafik Çevre
Soğuk bir iklim de büyüyüp yetişen bir kişi ile daha ılıman ya da sıcak bir iklimde yetişen kişiler arasında kişilik özellikleri açısından farklılıklar bulunmaktadır.
Kişilik Gelişimi Kuramları
Sigmund Freud’un Psikanalitik Teorisi
Freud kişilik yapısı ve gelişimini,
- Topografik
- Yapısal ve
- Psikoseksüel gelişim kuramlarıyla açıklamıştır
Freud’un Topografik Kişilik Kuramı
Freud çalışmalarında önce topografik kişilik kuramı üzerinde durmuştur. Bu kurama göre zihinsel süreçler:
- Bilinç,
- Bilinç öncesi,
- Bilinçaltı ya da bilinç dışı
olmak üzere üç kavram üzerinde şekillenmektedir.
Freud’un Yapısal Kişilik Kuramı
İd, kişiliğin temel sistemidir. İçgüdülerden kaynaklanan bir enerji ile yüklüdür ve zevk ilkesine dayalı olarak içgüdüsel ihtiyaçları doyurmaya çalışır.
Ego, organizmanın gerçek dünya ile ilişkisini düzenlemek ve dış dünya ile baş edebilmek için 6–8. aylarda gelişmeye başlar ve id’in amaçlarına ulaşmasına katkıda bulunur.
Süperego, çocuğun ana-babalarından özümsemiş olduğu toplumsal kurallara, geleneklere, göreneklere ve ahlak kurallarına göre şekillenir.
Freud’un Psikoseksüel Gelişim Kuramı
Freud'a göre çocukların bu dönemde yaşadıkları yetişkinlikte de sürecek eğilimler olarak kişiliklerini etkileyecektir.
Anal Dönem (1-3 yaş)
Bu dönem tuvalet eğitiminin alındığı dönemdir. Tuvalet eğitimini barışçı yollardan tamamlamamak (çocuğu hazır olmadığı hâlde zorlamak veya cezalandırmak) çocukta iki ayrı tür tepkiden birinin gelişmesine neden olabilir.
Erikson’un Psikososyal Gelişim Teorisi
Erikson kişiliğin epigenetik prensibe (kişiliğin gelişiminin önceden belirlenmiş bir aşama sırasını takip etmesi) göre çalıştığına inanmıştır. Gelişimin en önemli belirleyicilerinin erken çocukluk döneminde meydana geldiğini öne süren Freud'un aksine, gelişimin ömür boyu sürdüğünü öne sürmüştür.
Özerkliğe Karşı Utanma ve Kuşkuculuk (1-3 yaş)
Erikson, yeni yürümeye başlayan çocuklarda bağımsızlık veya özerklik duygusunun temelini oluşturan daha fazla hareket kabiliyeti olduğunu görmüştür. Buna ilaveten gelişmiş iletişim becerileri, düşüncelerini ve duygularını daha net ve güçlü bir şekilde ifade etmelerini sağlar. Bu aşamada çocukların özerklik duygusunu çok sayıda faktör etkilese de en önemlisi ebeveynlik stilleridir.
1-3 Yaş Dönemi Kişilik Gelişimi Açıklamaya Katkı Sağlayan Diğer Kuramcılar
Jean Piaget, çocukları doğar doğmaz her şeyi bilmeye ve öğrenmeye kapasiteleri olan aktif birer varlık olarak ele alır. 1-3 yaş dönemini duyudevinim (duyusal-motor) dönemi (0-2 yaş) ve işlem öncesi dönem (2-6 yaş) olarak ele almaktadır.
Maslow’a göre, insanın davranışlarına yön veren ve güdüleyen onların ihtiyaçlarıdır. Bu yüzden insanın ilk amacı temel gereksinim olarak da adlandırılan beslenme ve güvenlik gereksinimlerini karşılamaktır.
Carl Rogers ve fenomenolojik benlik kuramı, insanlara yeterli özgürlük ve yeterli duygusal destek verildiğinde geliştiklerini, ancak böylece insan olma işlevlerini bütünüyle yerine getiren bireyler olabildiklerini vurgular.
1-3 Yaş Dönemi Kişilik Özellikleri
Yürümenin başlaması ile bebeğin, etrafı keşfetme isteği başlar. 1- 3 yaş döneminde çocukluk döneminde çocuğun ısrarlı istekleri yerine getirilmez ise sinirlilik / öfke / hayal kırıklığı özellikleri görülebilir. Korku ve sinirlilik, her biri benzersiz genetik ve çevresel kaynaklardan etkilenmiş gibi görünse de bu durumla başa çıkmak yetişkin kontrolündedir.