Okuma Parçaları XII

Divan / Siyâkat Rakamları

Siyâkat rakamları, rakamların Arapça yazılışlarının stilize edilmiş şekilleridir. Emmevîler döneminden itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Siyâkat yazısı ile birlikte kullanıldıkları için “Siyâkat-ı Arabi”, “Erkam-ı Arabiyye”, gibi adlar da verilmiştir. Bu rakamların Osmanlılarca benimsenmesi, büyük bir ihtimalle Selçuklular kanalıyla olmuştur. Divan rakamlarının tek hanelilerinin okunabilmeleri Arapça rakam adlarının bilinmesi yanında şekillerin öğrenilmesini gerektirirken çok hanelilerde bunun yanında okuma mantığının da bilinmesi icap eder. Divan rakamları Arap yazısının genel okunma mantığına paralel olarak sağdan sola okunur. Ancak iki haneli rakamlarda durum değişir. Zira Arapçada iki hanelilerin söyleniş tarzı da faklıdır. Mesela, "otuz beş", "beş ve otuz" şeklinde ifade edilir. Onun için divan rakamlarının yazılışında da bu şekil kullanılmıştır. Üç hanelilerde birler hanesindeki rakamın sonuna (sola) "mie" (yüz); dört hanelilerde "elf'' (bin) kelimeleri eklenmiştir. Yüz binli rakamlarda her zaman bir kelime ilavesine lüzum görülmediği halde milyonlu rakamlarda daima "merre" (=kerre) kelimesi kullanılmıştır.

Okuma Parçası-1 (Avarız Defteri)

Kayseri Sancağı avarız defterinin ilgili bölümünden alınmıştır. Bundan önceki avarız tahririnde Kayseri Sancağı’nda on bir bin nefer reayanın ve beş yüz avarız hanesinin olduğu, bir sonrahi tahrirde ise on üç bin neferin ikamet ettiği görülmüştür. Yani bir önceki tahrire göre iki bin nefer fazlalık vardır. Bahsi geçen iki bin kişinin avarız hanesine dahil edildiği ve her on beş neferin bir avarız hanesi kabul edildiği kayıt altına alınmıştır.

Okuma Parçası-2 (Avarız Defteri)

Metinde; İsbir’deki Kanuni Sultan Süleyman Camii’nin yanması dolayısıyla Müslüman ahalinin Cuma ve Bayram namazlarını kılamadıkları aktarılmıştır. Caminin yeniden inşa ve ihya edilmesi Müslümanların için önemlidir. Ayrıca Gazi bir padişah tarafından inşa edilen caminin tamiri ve vakfının devamı gerekmektedir. Karye ahalisi bahsi geçen camiyi yeniden ihya ve tamir edeceklerini taahhüt etmiştir. Belirtilen hizmeti eksiksiz yerine getirmeleri karşılığında karyenin Müslüman ve gayrimüslim reayasının avarız-ı divaniyye ve tekalif-i örfiye türü vergilerden muaf olacakları kayıt altına alınmıştır.

Okuma Parçası-3 (Avarız Defteri)

Metinde; Pasin Kazası ahalisinin Aras Nehri üzerinde bulunan ve Çoban Köprüsü adıyla bilinen köprüyü Kanuni Sultan Süleyman Dönemi’nde yeniden tamir ve ihya ettikleri belirtilmiştir. Kaza halkının ayrıca bahsi geçen köprüyü ihtiyaç olması halinde yeniden tamir etmeyi taahhüt ettiği ve buna binaen avarız-ı divâniyye, bedel gılman ve acemiyan akçesinden muaf sayıldıkları yazılmıştır. Yapılan inceleme sonucunda kaza halkının belirtilen hizmeti yerine getirdikleri ayrıca Hasan Kalesi’ndeki miri anbarların bakımı ve Ilıca yakınlarındaki küçük köprünin tamiri ile de meşgul oldukları tespit edilmiştir. Kaza halkının üzerlerine kayıtlı görevleri eksiksiz olarak yerine getirmeleri dolayısıyla muafiyetlerinin devamına karar verilmiştir.

Okuma Parçası-4 (Avarız Defteri)

Metinde; söz konusu karyenin Pasin Kazası sınırının bitiminde ve serhadlerde olduğu ve etrafında başka yerleşim alanı olmadığı ifade edilmiştir. Gelengidenlerin ve yolcuların sağ-salim bölgeden geçmesi ve yolculuklarına devam etmesinde karyenin önemli olduğu zikredilmiştir. Ancak Safevilerin saldırılarından dolayı karye halkının zaruret çektiği ve göç etmek zorunda kaldığı vurgulanmıştır. Karyenin şenlenmesi, karye halkının ve gelen gidenlerin zaruret çekmemesi için ahalinin avarız-ı divaniye ve tekalif-i örfiye türü vergilerden muaf sayıldığı ifade edilerek, muafiyetlerinin bundan sonra da devam edeceği kaydedilmiştir.

Okuma Parçası-5 (Avarız Defteri)

Metinde; Erzurum Şehri’ndeki Kara Kenise ve İskender mahallelerinin avarız kayıtları bulunmaktadır. Bahsi geçen mahallelerdeki yeniçeriler, zaimler, erbab-ı timarlar ve vakıf reayaları hakkında bilgiler yer almaktadır. Metinde ayrıca mahallelerde ikamet eden kişilerin isimleri, askerî görevleri, askerî görevlerinin dışındaki meslekleri hakkında önemli bilgiler bulmak mümkündür.

Okuma Parçası-6 (Ruznâmçe Kayıtları)

Bir ruznâmçe kaydıdır. Metinde; saraydaki Darphane binasının bazı yerlerinin tamire edilmesi gerektiği ve nerelerin tamir edileceğini dair emin Ebubekir Ağa ve darphane nazırı Süleyman Efendi tarafından keşif yapıldığı, tamir işleminin gerçekleşmesi için baş mimara ferman yazıldığı kaydedilmiştir.

Okuma Parçası-7 (Muhasebe Kayıtları)

Bir muhasebe kaydıdır. Sultan Bayezid Han’ın İstanbul’daki cami, imaret ve medrese evkafının gelir ve giderlerine dair bilgiler bulunmaktadır.