Okuma Parçaları XI

Siyâkat Yazısı

Tarihçesi

Siyâkat sözlüklerde eskiden hesaplarda kullanılan bir nevi yazı, harflerle yazılan hesaba mahsus hat ve hazine hesapları ile vesikalarında kullanılan yazı anlamına gelmektedir. Osmanlılardan önceki İslam devletlerinde muhasebe kayıtları için kullanılmıştır. Devlet mekanizmasının işlerlik kazanmasında gördüğü fonksiyon sebebiyle oldukça önemlidir. Siyâkat teriminin muhasebe mesleği anlamından çıkarak bir yazı türü anlamında kullanılması Osmanlılar zamanında gerçekleşmiştir.

Osmanlılarda Siyâkat Yazısı

Osmanlılar, teşkilat ve müesseseleri açısından birçok hususlarda İslam devletlerinin, özellikle malî konularda İlhanlıların tesirinde kalmıştır. Nitekim Osmanlı maliyecileri tarafından yazılan defterlerdeki yazı karakteri ve rakamlar İlhanlılarda kullanılan Siyâkat yazısı ve rakamlarına fazlasıyla benzemektedir. Ayrıca İlhanlı maliyecileri tarafından kullanılan tarih, minha, def‘a min zâlike, el-bâki, ez-ziyâde gibi birinci ve ikinci derecedeki başlıkların Osmanlı belgelerinde de kullanıldığı görülmektedir. Osmanlıların arazi tahrirlerinin aynı rakam ve yazı tekniği ve defter çeşitleriyle Anadolu Selçuklularında ve İlhanlılarda tatbik edilmekte olan usullerin bir devamı olduğu, dolayısıyla Osmanlıların usul yönüyle devlet muhasebe sisteminde İlhanlılarda uygulanan muhasebe sistemini uyguladıkları bilinmektedir. XIX. yüzyıla kadar maliye ve muhasebe kayıtlarında kullanılan Siyâkat yazısı Tanzimat’a kadar devam etmiştir. Tanzimat’la birlikte maliye ve muhasebede kullanılan usuller, yerini batıda kullanılmakta olan usullere bırakmıştır.

Siyâkat Yazısının Kullanılma Nedenleri

İşlemlerin defterlere zamanında çabucak yazılması, kâğıttan tasarruf ve kısaltma gibi sebeplerden dolayı Siyâkat ortaya çıkmıştır. Ayrıca devlete ait gizli yazılar ve maliye konuları dolayısıyla da Siyâkate ihtiyaç vardır. Çünkü siyâkatle yazılması usulden olan kayıtların her memur tarafından değil, bu tür kayıtlar için hususi yetiştirilmiş kâtipler tarafından tutulması gerekmektedir.

Siyâkat Yazısının Kullanıldığı Yerler

Siyâkat yazısı, Osmanlı Devleti’nde birkaç asır resmî muamelelerde kullanılmıştır. Özellikle maliye, defterhane ve vakıf dairelerinde bunların kayıtlarının tutulduğu defter ve vesikalarda tercih edilmiştir.

Okuma Zorluğu

Arşiv belgeleri içerisinde okunması en zor olan yazı türü siyâkattir. Birçok yerde noktaların terk edilmesi, imla bakımından ayrı yazılması gereken harflerin genellikle bitişik yazılması, kâtibin üslubu ve yetişme tarzı, Arapça ve Farsça kelimelerin yoğun olarak kullanılması ve kelimeler ve satırların daima birbirine yakın ve hatta bitişmiş olması siyâkatin zor yanları durumundadır. Kısacası metnin mahiyetine ve göz alışkanlığına bağlı olarak siyâk u sibakla okunabilecek bir yazıdır.

Siyâkat Yazısının Özellikleri ve Kullanımı

Bu yazı türü Osmanlılara İlhanlılar ve Selçuklular kanalıyla gelmiştir. XVI. yüzyılın sonlarına doğru geliştirilmeye başlanmıştır. Esasen maliye, evkaf ve tapu kayıtları gibi gizlilik isteyen defterler, bu yazı ile ve çoğu kere Farsça kalıplar kullanılarak tutulmuştur. Ayrıca arz, arzuhal, vs. belgelere çıkarılan der-kenarlar, kalemlerdeki asılları Siyâkat ile olduğu takdirde, belge üzerine de Siyâkatle geçirilmişlerdir.

Okuma Parçası-1 (Tahrir Defteri)

Tahrir defterinin giriş kısmındaki bilgiler bulunmaktadır.

Okuma Parçası-2 (Tahrir Defteri)

Tahrir defterinin bir bölümüdür. Bu bölümde Kayseri Livası kanunnamesi yer almaktadır. Kayseri livasında Müslüman ve gayrimüslim halktan alınan vergiler hakkında bilgiler verilmiştir. Ayrıca resm-i ağnam, resm-i arus, resm-i yaylak ve kışlak, resm-i cürm ve cinayet gibi vergilerin kimin tasarrufunda olduğu ve vergi miktarları yazılmıştır.

Okuma Parçası-3 (Tahrir Defteri)

Tahrir defterinin bir bölümüdür. Kayseri’deki Cami-i Sultan, Tavukçu ve Mumcu Halil mahalleleri hakkında bilgiler bulunmaktadır. Söz konusu mahallelerdeki hane ve nefer sayıları verilmiştir. Ayrıca hane reisleri ile babalarının isimleri zikredilmiştir.

Okuma Parçası-4 (Tahrir Defteri)

Tahrir defterinin bir bölümüdür. Çift, nim çift, cabaların sayıları ile bunlardan alınan vergiler yazılmıştır. Buğday, arpa ve çavdar gibi ürünlerden alınan vergiler kaydedilmiştir. Ayrıca bağ, bağçe, değirmen gibi gayrimenkullerden alınan vergiler ile cürm ve tayyarat gibi sair vergilerden alınan miktarlar ifade edilmiştir.

Okuma Parçası-5 (Tahrir Defteri)

Tahrir defterinin bir bölümüdür. Gökçesu vakfının daha önceki dönemlerde kimin tasarrufunda olduğu beyan edilmiş ve tahrir işlemi yapıldığı esnada kim tarafından tasarruf edildiği ifade edilmiştir.