Osmanlı Türkçesinde Yazı Çeşitleri

İslâm dinini kabul eden hemen hemen bütün toplumların dinî bir gayretle benimsediği Arap yazısı, hicretten birkaç asır sonra İslâm ümmetinin ortak değeri hâline gelmiştir

İslam’ın doğuşundan Osmanlı dönemine kadar önemli gelişme gösteren İslam yazısı İstanbulun fethinden sonra kültür ve san at açısından ileri bir seviyeye ulaşmıştır.

Osmanlıda yazı çeşitleri hat olarak ifade edilmektedir. Hat kelimesi sözlük anlamı olarak satır, yazı, çizgi uzun ve doğru yol anlamlarında kullanılır.

Arap yazısını Arapların dışında, Türkler, İranlılar, Pakistanlılar, Afganlar başta olmak üzere bütün İslâm coğrafyasında kullanılmıştır.

Osmanlı Devletinin kuruluşundan sonra kendine özgü formu ortaya çıkan Arap yazısı, Osmanlı bürokrasisi ve Osmanlı uleması tarafından bir sanat kolu olarak öğrenilmiştir.

Osmanlı hat sanatkârları, İslâmi anlayışa göre resim ve heykel gibi sanat dallarına sıcak bakılmadığı için sanat kabiliyetlerini genellikle hat sanatında göstermişlerdir.

Osmanlı hat sanatında kullanılan yazı çeşitleri Aklâm-ı Sitte olarak isimlendirilmiştir.

Aklâm-ı Sitte; sülüs, nesih, muhakkak, reyhani, tevki’, rıkā’ yazılarıdır.

Arap yazısının tarihi gelişimi İslam ile paralellik gösterdiğinden Arap yazısına İslam yazısı da denmektedir.

Sülüs hattı nesihle beraber meşhûr hattat İbn Mukle tarafından Kufe’de ortaya çıkarılarak geliştirilmiştir.

Sülüs hattı Osmanlı dönemindeki kitabeler, berat, fermanların bazı kısımları, kitap ve mecmuaların başlıklarında kullanılmıştır.

Nesih hattı kitap yazımı noktasında diğer yazı çeşitlerine göre daha fazla kullanılmıştır.

Siyakat yazısı, Osmanlı Devletinde kullanılan okunması en zor yazı çeşididir.

Siyakat yazısı, Osmanlı devletinde arazi ve emlâk defterleri, defter-i Hâkânî ve mâlî konular gibi resmî kayıtlarda kullanılmıştır.

Rik’a hattı mektup, pusula, bütün özel ve resmî yazışmalarda ve son dönem bazı basılı eserlerde kullanılmıştır.

Ta’lik yazısı, İstanbul’un fethinden sonra Osmanlı Meşihat Dairesi ve ilmiye sınıfının resmî yazısı olmuştur.

Ta’lik yazısı Osmanlı paleografyasında önemli bir yer tutmaktadır.

Ta’lik yazısı, İlmiye yazılarından fetvâ, kadı arzı, hüccet, şer’iyye sicillerinde, bazı kitabeler, mezar taşlarında kullanılmıştır.

Divânî ifadesi terim olarak, padişahın iradelerini emirlerini, buyruklarını yazmak için kullanılan yazı demektir.

Divânî Hat, Osmanlı devletinin resmî yazısı olup fermân, berât, nâme, ahidnâme, sebeb-i tahrir hükümleri, mühime, şikâyet ve ahkâm defterleri gibi divân-ı hümayunda tutulan kayıtlarda kullanılmıştır.