Osmanlı Türkçesinde Farsça Unsurlar II
Sıfat
Sıfat: Varlıkları değişik açılardan niteleyen ya da belirleyen; onların durumlarını, renklerini, biçim, sıra ve sayıları gibi özelliklerini açıklayarak, niteleyerek ya da belirleyerek sergileyen kelimelere sıfat denir.
Basit Sıfat: Tek bir kelimeden oluşan, daha küçük parçalara bölündüklerinde anlamlarını kaybeden sıfatlara basit sıfat adı verilir.
Bileşik sıfat: Birden fazla bağımsız anlamlı kelimenin bir araya gelerek aralarına herhangi bir bağlaç ya da ek almaksızın birleşip kaynaşarak oluşturdukları yeni anlamlı ve yeni yapıdaki sıfatlara bileşik sıfat denir.
Türetilmemiş sıfat: Herhangi bir ek yardımıyla türetilmemiş olan, asıl şekilleriyle kullanılan isimlere türetilmemiş isim denir.
Türemiş sıfat: İsim, sıfat ya da fiil gövdelerine birtakım ekler ilave edilerek oluşturulan sıfatlara türemiş sıfat adı verilir.
Sıfat Grubu: Birkaç kelimeden oluşan; niteleme, belirleme ve açıklama anlamları taşıyan yargısız anlatım kategorisindeki sözcükler topluluğuna sıfat grubu adı verilir. Bu niteleme gruplarının yapısında genellikle sıfat bulunmaz.
Niteleme Sıfatı ve Türleri
İsimlerin rengi, boyutu, cinsi, şekli, miktarı, durumu, değeri vb. özelliklerini açıklayan sıfatlara niteleme sıfatı denir.
Yalın sıfat: Üstünlük ya da en üstünlük anlamlı karşılaştırma eklerinden herhangi birini taşımayan, yalın olarak bir kelimenin sadece özelliğini belirten sıfatlara yalın sıfat adı verilir.
Etken ortaç: Farsça’da etken ortaçlar, sıfat anlamı içeren, aynı zamanda bir eylemi yapanı ya da bir durumda bulunanı gösteren kelimelerdir. Bunlar da, diğer fiilimsiler gibi ikili özellikler gösterir ve hem isimsel, hem de fiilsel farklı görevlerde kullanılırlar. Farsça fiil gövdelerine birtakım eklerin ilavesiyle elde edilen etken ortaçlar, niteleyici özellikler taşıdıkları ve bu açıdan sıfatlara benzedikleri için sıfat görevinde; fiilsel özellikler taşıdıkları ve fiile benzedikleri için de fiil görevinde kullanılırlar.
Liyakat sıfatı: Birtakım özellikler ve niteliklerin kişiler ya da nesnelere yaraşır olduğunu ifade eden sıfat türüne liyakat sıfatı denir. Bu sıfatların en çok kullanılan türleri şu şekillerde oluşturulur.
Aitlik sıfatı: Kişiler, nesneler ya da niteliklerin aitliklerini ifade eden sıfatlara aitlik sıfatı adı verilir. Şu şekillerde oluşturulurlar.
Sıfatlarda Derecelenme
Yalın sıfat: Üstünlük ve en üstünlük anlamları ifade etmeden, bu anlamları ifade eden ekleri de taşımadan niteleme görevinde bulunan sıfatlara yalın sıfat adı verilir.
Üstünlük sıfatı: Kişiler ya da nesneler, diğer kişiler ya da nesnelerle karşılaştırılmak istendiğinde sıfatın sonuna üstünlük bildiren “ تر ter” eki ilave edilerek karşılaştırma yapılır. Bu ekin sonunda yer aldığı sıfata üstünlük sıfatı adı verilir.
En üstünlük sıfatı: Birden fazla nitelenen bir özellikleri açısından karşılaştırıldıklarında, bu özelliği en çok bulunduranı ifade edebilmek için sıfatın sonuna en üstünlük anlamını ifade eden “ ترین terîn” eki ilave edilir. Bu tür sıfatlara en üstünlük sıfatı adı verilir.
En üstünlük sıfatı genellikle nitelediği isimden önce gelir. Nitelediği ismin çoğul olması durumunda, söz konusu sıfat ile nitelediği kelime arasına "tamlama esresi" konulur.
Belirtme Sıfatı ve Türleri
Varlıkları işaret, sayı, sıra, soru ve belirsizlik yoluyla belirterek; sıraları, sayıları, yerleri vb. durumlarını bildiren sıfatlara, belirtme sıfatı” adı verilir. Sıfat tamlamalarında niteledikleri kelimelerden önce yer alan belirtme sıfatları: “işaret sıfatı”, “sayı sıfatı”, “soru sıfatı” ve “belgisiz sıfat” olmak üzere dört türe ayrılırlar.
Sıfat Tamlaması
Tamlamayı oluşturan parçalardan en az bir tanesi niteleme görevli bir sıfattan oluştuğunda söz konusu kelime grubuna “sıfat tamlaması” adı verilir. Farsça söz dizimi kuralları gereği normal sıfat tamlamalarında önce nitelenen sonra da niteleyen sözcük yer alır. Aralarında ise tamlama esresi bağ ve ilgi kuran araç olarak bulunur. Ancak belirtme sıfatlarıyla kurulu sıfat tamlamalarında genellikle tersi bir sıralama söz konusudur. Bu tamlamalarda tamlama esresi de yer almaz. Sıfat tamlamaları genellikle şu şekillerde oluşur