II. Abdülhamid Dönemi Eğitim Politikaları

Sultan II. Abdülhamid, eğitime özel önem vermiştir. Maarif Nezaretinin teşkilat yapısını modern manada oluşturmuştur. Bakanlık artık şubelere ayrılmış ve her eğitim seviyesinin işleri belli bir şube tarafından yürütülmeye başlamıştır. Bu durum okul sayısının artmasıyla birlikte artan iş yükünün karşılanması maksadıyla düşünülmüştür. Maarif Nezaretinin modern manada şekillenmesi Cumhuriyet dönemine de olumlu katkı sağlamıştır.

II. Abdülhamid Döneminde Maarif Teşkilatı ve Eğitim Kurumlar

II. Abdülhamid döneminde öncelikle Der Saadet’te (İstanbul) olmak üzere çağa uygun yeni okullar açılmıştır. Bunun yanında eski kurumlarda geliştirilerek varlığını sürdürmüştür. Taşra’da da eğitime özel veren Sultan, imparatorluk genelinde eğitimin sürdürülmesi ve genişletilmesini sağlamaya çalışmıştır. II. Abdülhamid döneminde Maarif Bakanlarının sık olarak değişmesinin sebebini II. Abdülhamid’in kişiliğinden ve kendisinde bulunan vehmin neticesinde olduğu söylenebilir. Bu şekilde sık bakan değişikliğinin yapılması eğitim alanında istikrarın yakalanmasını güçleştirebilmektedir. II. Abdülhamid bu hususa özel önem vermiştir. Sultan Abdülhamid devrinde kültürel faaliyetlerde ihmal edilmemiştir. Kütüphanelerin gelişmesine özel önem veren Sultan özellikle vakıf kütüphanelerini özendirmiş ve desteklemiştir. Eğitim için gerekli olan kitaplar, kütüphaneler, matbaa ve tüm bu kurum ve kurulları denetleyen müfettişlikler oluşturularak tek elden eğitim yönetilmeye çalışılmıştır. İdadilerin, rüşdiyelerin sayısı artıkça kontrolü gerçekleştirebilmek için Maarif Nazırlığı'nda sürekli yenilemeler yapılmıştır.

II. Abdülhamid Dönemi Okulları

İbtidailer İbtidai mekteplerinde Osmanlı Devleti’nde alfabe, yazma, okuma ve dört işlem öğretilmektedir. Öğretmenlerine muallim, öğrencilerine talebe denilmektedir. Sultan II. Abdülhamid döneminde ilköğretimde nicelik olarak önemli gelişmeler olmuştur. ibtidai okullarının sayısı 28.596’ya ulaşmıştır .

Rüşdiyeler Osmanlı Devleti’nde rüşdiyeler ortaöğretim kurumlarıdır. II. Abdülhamid dönemiyle birlikte ortaöğretimde de önemli çalışmalar olmuştur. Erkek rüşdiyeleri, özel erkek rüşdiyeleri, özel karma rüşdiyeler, özel ve resmi kız rüşdiyeleri açılmıştır. II. Abdülhamid döneminin son zamanlarına gelindiğinde 516 Müslüman, 481 gayrimüslim rüşdiyesi olduğu bildirilmektedir.

İdadiler ve Sultaniler İdadiler; ortaöğretim düzeyinde eğitim vermektedirler. İbtidai ve rüşdiyeden sonra idadiler gelmektedir. Yüksekokullara öğrenci hazırlayan eğitim kurumlarıdır. Lise dengi okullar olarak ifade edebileceğimiz idadiler, yüksekokullara öğrenci hazırlamaya yönelik faaliyetleri açısından askerî ve mülkî idadiler olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Galatasaray Sultanisi de bu dönemde ön plana çıkan sultaniler arasındadır.

Meslek Okulları II. Abdülhamid döneminde meslek okulları da önemli derecede itibar kazanmış ve yenileri açılmıştır. Bu hususta ziraat mekteplerine öncelik vermiştir. Ziraat konusunda Sultan II. Abdülhamid toplumun eksikliklerinden daha iktidara gelmeden farkındadır. II. Abdülhamid şehzadeliği sırasında çiftlik işletmek suretiyle ziraatla kendisi bizzat meşgul olmuştur. Bu nedenle iktidarı sırasında Selanik ve Halkalı’da bir ziraat okulu açarak işe başlamıştır. Bu okulun ünlü mezunu İstiklal Marşımızın yazarı Mehmet Akif Ersoy’dur. Ziraat mekteplerinin yanında II. Abdülhamid döneminde Sanayi mektepleri de açılmıştır. Bunlardan önemlileri İzmir Sanayi mektebi, Konya Hamidiye Sanayi mektebi, Bağdat sanayi mektebidir. Terzilik, dokumacılık, kunduracılık, demircilik gibi dersler verilerek kalifiye elaman yetiştirilmeye çalışılmıştır.

Yabancı Okullar Osmanlı Devleti içerisinde; Fransız, Alman, İtalyan, Amerikan, Rus, Avusturya Macaristan, İngiliz, Amerikan okulları açılmıştır. Bu okullar içerisinde Amerikan Misyonerlerinin açmış oldukları okullar iz bırakanlar arasında olmuşlardır.

Yüksekokullar Memurların yetişmesi ve devlet işlerinde niteliğin artırılması için kurulmuş olan Mekteb-i Mülkiyye esas gelişimini II. Abdülhamid döneminde göstermiştir. 1878 yılında kurulma çalışmaları başlayan, Mekteb-i Hukuk-ı Şahane 1880 yılında açılmıştır. 1886 da yönetimi Marif Nezareti’ne devredilen Hukuk-ı Şahane ’de, öğretim kadrosunun büyük oranda Türkleştiği görülmüştür. II. Abdülhamid döneminde açılan diğer bir yüksekokul Sanayi-i Nefise Mektebidir. 1883 yılında Hendese-i Mülkiye Mektebi açılmıştır. Okul bir sivil mühendislik okuludur. Bunların yanında, Sivil Mühendis Mektebi, Hamidiye Ticaret Mektebi ve Lisan Mektebi de yüksekokul olarak açılmıştır. Darülfünun’un tekrar açılması ve işler hale gelmesi II. Abdülhamid dönemine kalmıştır. 1900 yılında yapılan düzenleme ile Darülfünûn-ı Şahane ismiyle modern üniversitede Edebiyat Fakültesi de açılmıştır.