Genç Osmanlılar (Jön Türkler) Hareketi

Osmanlı Devleti’nin ilan ettiği Tanzimât Fermânı, tebâyı yurttaşa çevirme yönünde atılmış ilk somut adımdır. Bununla birlikte, Tanzimât’ın halktan gelen bir hareket olmaması, yaygın bir fikir cereyanına dayanmaması ve yürürlüğe konulan diğer reformların da Batılılaşma dinamiği yaratmada yetersiz oluşu, muhalif aydın kesimin ilk esaslı tepkisine neden olup Jön Türk hareketinin başlamasına zemin hazırlamıştır.

Jön Türkler hareketinin mensupları, Osmanlı’nın Batı tarzında kurulan okullarında yetişmiş ve Batı düşüncesiyle tanışmış entelektüel sınıfından oluşmaktaydı.

Cemiyetin Avrupa’daki faaliyetleri, İtalyan ve Alman milli birliklerini gerçekleştiren Genç İtalya ve Genç Almanya gibi derneklerin faaliyetlerine benzetildiğinden, kendilerine Genç Osmanlılar veya Genç Türkler, yani Jeuns Turcs (Jön Türkler) denilmiştir.

İki ayrı dönem şeklinde ele alınabilecek Jön Türkler hareketinin birinci dönemine Genç Osmanlılar ya da Yeni Osmanlılar hareketi denilip 1865-1878 yılları arasında, ikinci dönem Jön Türk hareketi ise 1889-1918 yılları arasında faaliyet göstermiştir.

Bu çalışmada, her iki dönem Jön Türk hareketinin örgütten cemiyete geçiş süreci, cemiyet üyeleri, yurt içi ve yurt dışındaki basın faaliyetleri, teşkilatlanmaları, eleştirileri, fikirleri ve amaçları hakkında malûmat verilmiştir.

Her iki dönem cemiyet üyeleri, istibdat rejiminin sona erdirilmesi gerekliliğinde ve meşrûti bir yönetimin kurulması zorunluluğunda birleşmekle birlikte, meşrûtiyet’de imparatorluğa verilecek siyasal yapı, görüş ayrılığına ve gruplaşmalara neden olmuştur.Bu gruplaşmalar,özellikle II. Dönem Jön Türk hareketinde daha belirgin hale gelmiştir. Zira İttihâd ve Terakki Cemiyeti içinde belirmeye başlayan görüş ayrılıklarını gidermek amacıyla toplanan I. Jön Türk Kongresi, özellikle Prens Sabahattin’in savunduğu yabancı müdahalesi konusunda yaşanan fikir ayrılığından dolayı, Jön Türklerin Müdahaleciler ve Adem-i Müdahaleciler diye iki gruba ayrılmasıyla sona erdi. Çoğunluğu oluşturan Müdahaleciler’in lideri Prens Sabahattin, Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti’ni, Adem-i Müdahalecilerin lideri Ahmet Rıza Bey grubu ise İttihâd ve Terakki Cemiyeti’ni kurmuştur. Ancak Ahmet Rıza grubu, giderek çoğunluğu kazanacak ve duruma egemen olacaktır. Şunu da belirtelim ki, Abdülhamid istibdâdının yıkılması, tüm cemiyetlerin ortak amacı olduğundan II. Meşrûtiyet’in ilanından sonra kısa bir süre de olsa ortak hareket etmişlerdir. Cemiyetlerin görüş ayrılıkları, bu temel amaçtan sonra geliyordu. Zira farklılıkları amaçta değil, izlenecek metod ve yolların seçimindeydi.

I. ve II. dönem Jön Türk hareketinin ortak amacı, Osmanlı’nın birlik ve beraberliğini sürdürme olmakla birlikte, her iki dönem mensuplarının bir tek ideoloji etrafında kümelenmeyişi, muhalefet içinde Osmanlıcılık, İslâmcılık, Türkçülük, Batıcılık, Liberalizm, Pozitivizm gibi fikir akımlarını savunan grupların ve cemiyetlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu fikir akımlarının ortaya çıkmasında dönemin siyasi şartları da etkili olmuştur. Bu bağlamda, 23 Ocak 1913 tarihinde gerçekleşen Babıâli Vakası ile iktidara tam anlamıyla sahip olup tek parti rejimini kuran İttihâd ve Terakki Cemiyeti,Balkan Savaşlarından sonra Rum, Slav ve Arnavut azınlıkların devletten kopmaları üzerine bir taraftan Osmanlıcı ve İslâmcı düşüncelerini muhafaza ederek en azından millet-i sadıka olarak bilinen Ermenileri ve Müslüman Arapları bir arada tutmaya gayret etmiş, diğer taraftan devlet içindeki en önemli grubu oluşturan Türkleri ve Türklük ideolojisini Osmanlı topraklarında Türklerin en yoğun olarak yaşadıkları Anadolu’da ön plana çıkarmaya çalışmıştır.

Jön Türk hareketinde cemiyet mensupları, fikirlerini basın yoluyla beyan etmişlerdir. Bu bağlamda, I. dönem Jön Türklerinin Avrupa’da çıkardıkları gazeteler şunlardır: Ali Suavi Mûhbir ve Ulûm gazetelerini, Nâmık Kemâl ve Ziyâ Paşa Hürriyet'i, Mehmed Bey İttihâd'ı ve bir grup Osmanlı genci İnkılâb'ı çıkarmıştır. Yurt içinde ise başyazar Nâmık Kemâl olmak üzere Reşad Bey, Nûri Bey ve Ebûzziya Tevfik’in içinde yer aldığı yazı kadrosuyla İbret gazetesinin basımını sağlamışlardır.

II. dönem Jön Türk hareketinde, Ahmet Rıza Bey tarafından Paris’te Türkçe ve Fransızca basımı gerçekleşen Meşveret Gazetesi, İbrahim Temo Sadâ-yı Millet Gazetesini, Abdullah Cevdet Cenevre’de İçtihat dergisini, Murat Bey Mizan gazatesini ve diğer kaçan üyelerden bir grup ise Osmanlı gazetesini çıkarmıştır.