XIX. ve XX. Yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nin Sosyo-Ekonomik Durumu

XIX. ve XX. yyüzyılda Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik yapısına içeride ve dışarıda meydana gelen sisyasal, sosyal ve ekonomik gelişmeler büyük etki etmiştir. 1789 Fıransız İhtilali sisyasi ve sosyal olarak derinden etkilemiştir. Yine bu yıllarda Avrupa’da meydana gelen bilimsel buluş ve keşiflerin üretim alanında uygulanmasıyla ortaya çıkan Sanayi İnkılabı’da Osmanlı Devleti’ni etkilemiştir. Osmanlı Avrupa’daki sanayi alanında meydana gelen değişim ve dönüşüme ayak uyduramamıştır. Avrupa sanayisinin açık pazarı haline gelimiştir. Ham madde ihrac, mamül madde ithal eden bir yapı oluştu.

Osmanlı Devleti, 1838 Balta Limanı Antlaşması'na kadar himayeci politikalar takip etti. Bu tarihten itibaren gümrükler gevşetildi. Osmanlı pazarı uluslararası sisteme açıldı. 1860-1908, yerli imalatı koruma iç güdüsüyle, gümrükler arttırıldı ve yerli imalâtçılar teşvik ve himaye edildi. 1913 yılından sonra ikame ekonomi ve himayekâr “millî ekonomi” uygulamaları hakim oldu.

Balta Limanı Antlaşması’nın Osmanlı Ekonomisine Etkileri

Osmanlıların dış ticarette uyguladıkları “Yed-i Vahid” adı verilen tekel düzeni ile özel sınırlamaları ve ek vergileri kaldırıldı. Lonca sistemi zayıflamaya başladı.

Osmanlı liberal ekonomiye kapılarını açmıştır.

Kapitülasyon, yabancı devlet ve vatandaşlarının bir ülkede sahip olduğu ayrıcalıkları, imtiyazları veya muafiyetleri ifade eder. XIX. Yüzyılda Batılı ülkelerin hemen hepsi bu imtiyazlardan faydalanmışlardı. Osmanlı devlet sistemi içinde hukuki ve iktisadi bir sistem kurarak devletin bağımsızlığını sorgulanır hale getirmişti.

Osmanlı’da ilk dış borçlanma Kırım Savaşı’nın giderlerini karşılamak amacı ile 1854 tarihinde İngiliz bankerlerinden yapılmıştır. 1874 tarihine kadar 15 adet borclanmaya gidilmiştir. Bu borçlar ödenemediği için 20 Aralık 1881’de Muharrem Kararnamesi'yle Düyun-u Umumiye-i Osmaniye Varidat-ı Muhassasa İdaresi kurulmuştur. Bu kurumun kurulmasıyla Osmanlı Devleti mali bağımsızlığını kaybetmiştir. 1924 Lozan Antlaşması ile Düyun-u Umumiye kaldırılmıştır.

Sanayi İnkılabı’nın yıkıcı etkilerini önlemek ve yerli üretimi artırmak için 1866 yılında “ Islah-ı Sanayi Encümeni” kuruldu. Taşrada sanayi mektepleri kuruldu. İlk Kız Sanayi Mektebi Rusçuk'ta 1865 yılında açılmıştır. Kızların mesleki kabiliyetlerinin geliştirilmesi ve kızların sosyo-ekonomik hayatta varlık göstermesi noktasında önemli bir girişim olmuştur.

İlk Osmanlı banknotları, Abdülmecit tarafından 1840 yılında "Kaime-i Nakdiye-i Mutebere " adıyla çıkarıldı. Osmanlı’da ilk finas kurumu 1847 yılında Galata bankerleri tarafından İstanbul'da kuruldu. Banka, Banque de Constantinople (Bank-ı Der saadet) adında kuruldu. Bankaya para basma yetkisi vardı.

Osmanlı Devleti XIX. ve XX. yüzyıllarda çeşitli sayımlar yapmıştır. İlk nüfus sayımı 1831’de yapılmıştır. Bu sayımlardan ziraat, sanayi, arazi ve emlak hakkında önemli malumat veririr.

9 Eylül 1855 Osmanlı Devleti İstanbul- Edirne -Varna Balaklava telgraf hattı yapımı tamamlandı ve işletmeye başlandı. Telgarf hatları ülkenin önemli şehir ve kasabalarına kadar ulaşması sosyo-ekonomik yapıyı olumlu etkilemiştir. Uluslararası ticaret bağlantıları daha kolay yapılmaya başlamıştır. Anadolu’da demiryollarının tarihi ise 23 Eylül 1856 yılında 130 km’lik İzmir-Aydın Demiryolu hattının imtiyazının verilmesiyle başlandı. Bu hat 1866 yılında Sultan Abdülaziz zamanında tamamlandı. Osmanlı’da demiryolları bakımından yetersiz kalmıştır. Sultan II. Abdülhamid döneminde önemli demiryolları projleri yapılmıştır. Osmanlı Devleti'nin eski toprakları olan Romanya, Bulgaristan, Yunanistan ve Sirbistan’da 8.000 kilometre demiryolu ile Osmanlı toplam demiryolu hatlarından fazlaydı.

Osmanlı ekonomik temelini tarımdan oluşmuş olsa da yapısal problemleri vardı. Bundan dolayı verim ve gelir düşüktü: Nisbi olarak toprak faktörü bol, emek kıttı. Tarımsal-sosyal yapının hakim şeklini küçük üretici tipi genelde geçimlik üretim tipi oluşturuyordu. Taşıma maliyetlerinin yüksek, lojistik altyapı yetersizdi. Tarımsal teknoloji geriydi. Tarımın verimliliğini iklim koşulları belirlemekteydi.

Sanayi kurmak ve geliştirmek adına bir dizi adımlar atılmıştır. Genelde fabrikalar devlet eliyle yapılmıştır. Çünkü devlet sermayesi dışında kayda değer bir sermaye oluşmamıştı. Bunların yanında kalifiye eleman ve bilgi - teknoloji eksiği de vardı. Bu dönemde açılan fabrikalara genel olarak “Fabrikay-ı Hümayun” denmiştir. Osmanlı sanaysi oluşturmak için bir dizi iyi niyetli çalışmalar olmuş olsada genel olarak başarılı olunamadı.

Osmanlı coğrafyası, maden serveti çok zengin olmasına mukabil Osmanlı’da madencilik hem geç başlamış hem de hiçbir zaman büyük ölçüde bir mesafe alamamıştır.

1914 yılında Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’na girmesiyle büyük ölçüde altyapı yatırımları durmuştur. Üretim alanında var olan potansiyelide de büyük düşüşler meydana gelmiştir. Ülke harp ekonomisi hakim olmuştur. I. Dünya Harbi ve Milli Mücadele ile ülke zayıf olan kaynaklarını da tüketmiştir.