XV-XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Sosyo-Ekonomik Yapısı

Bir devletin tarihi siyasî, askerî, ekonomi, dinî ve kültürel yönleriyle bir bütündür.

Bir rivayette Şeyh Edebalı'nın Osman Bey'e hitaben ''ey oğul insanı yaşat ki devlet yaşasın'' öğüdü, Osmanlı'da nesiller boyunca düstur edinilmiş ve insana verilen ehemmiyet devletin uzun ömrünlü olmasını sağlamıştır.

Osmanlı toplum yapısının belirlenmesinde şeriatin getirdiği esaslar, Türkistan gelenekleri ve fethedilen bölgedeki yerleşik halkın uygulamaları etkili olmuştur.

Osmanlı hakimiyetindeki toplulukların mensup oldukları din, mezhep, etnik köken gibi özelliklerinin göz önünde bulundurularak idare ediliş biçimi ‘’millet sistemi’’ olarak tanımlanabilir.

Askeriler (yönetenler) sınıfı; saray ahalisi, ilmiye, kalemiye, seyfiye şeklinde dört kısıma ayrılmıştır.

Askerîler, hükümdar adına yönetim yetkilerini kullanan, maaşlı, vergiden muaf kesimdir.

Reaya ise şehirli, köylü ve göçebelerden oluşan, yönetilen vergi mükelleflerine verilen isimdir. Beraya da yine vergi veren, idare edilen halk anlamında kullanılmıştır.

Yerleşim şekillerine göre Osmanlı Devleti bu bölümde yer verilen bir diğer konudur. Osmanlı Devleti’ni yerleşim durumuna göre; Şehirliler, köylüler, konargöçerler ve diğer gruplar şeklinde sınıflandırılmış, şehir ve köy yaşantısı hakkında bilgi verilmiştir.

Osmanlı Devleti’nde sıklıkla yatay hareketlilik olmuştur.

Bir ülkede yaşayan insanların yaşadığı yerin değil, sosyal statüsünün ve sosyal sınıfının değişmesine ''Dikey Hareketlilik'' denir.

Osmanlılarda ilk medrese 1330’da Orhan Gazi tarafından İznik’te yaptırılmıştır. İlk müderris de Davud-i Kayserî’dir. Daha sonra gelen Osmanlı hükümdarları ve devlet adamları da muhtelif kentlerde medreseler yaptırmıştır.

Genel olarak bakıldığında Osmanlı toplumunda Sünnî anlayışın hakim olduğu ve devletin kurumsal yapısının da buna göre şekillendiği görülmektedir.

Sultan Orhan zamanında Rumeliye ilk iskân faaliyeti gerçekleştirilmiştir. İskân siyaseti ile birlikte Anadolu’da bulunan Türkmenler Balkanlara yerleştirilmiş ve kendilerinin kullanımına toprak verilerek birtakım vergilerden muaf tutulmuşlardır.

Osmanlı iktisat sistemi geniş bir etkileşim çerçevesinde ortaya çıkmış olmasına rağmen esasen üç ana kaynaktan beslenmiştir. Bunlar; Anadolu uygarlıkları, Türkistan tecrübesi, İslam ekonomisidir.

Osmanlı iktisadî dünya görüşü üç ilkenin (provizyonizm, tradisyonalizm, fiskalizm) zamana, bölge ve sektörlere göre değişen oranlarda birleşmelerinden meydana gelen bir çeşit üçlü koordinat sistemi içinde kimliğini kazanmış ve bu kimliği ile iktisadî hayatı yönlendiren düzenlemeler dünyasını oluşturmuştur.

Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yer alan herhangi bir yerin tahriri yapılıp buradaki vergi gelirleri belirlendikten sonra bu gelirler değişik büyüklükteki parçalara ayrılarak ilgili şahısların statülerine göre dirlik olarak tevcih edilmektedir. Tımar sistemi içerisinde yer alan bu dirlikler gelir durumuna göre has, zeamet, tımar olmak üzere üçe ayrılmaktadır.

Osmanlı Devleti'nde memleketin en ücra köşelerine varıncaya kadar toplanan gelirlerin önce merkez hazinesinde toplanması ve buradan yine masrafların yapılması için dağıtılması, devrin şartları icabı, son derecede güç, hatta imkânsızdı. Onun içindir ki, bazı gelirler maaş karşılığı tımar sistemi kapsamına bırakılırken, diğerleri mukataa sistemi dâhilinde ihale edilirdi.

Osmanlı klasik döneminde defterdarlık kurumu Osmanlı malî teşkilatının idarecisidir. Osmanlı maliyesi gelirlerin toplandığı ve masrafların yapıldığı çeşitli kalemlerden yani bürolardan meydana gelmişti. Osmanlı Devleti kuruluşundan itibaren tek bir devlet hazinesine sahipti: Hazine-i Amire. Malî yapının sınırları dâhilinde merkezde devlet hazinesine girmesi gereken gelirler bu hazinede toplanırdı.

Osmanlı Devleti’nde vergiler şer’i ve örfî olmak üzere iki kısımdır. Şerî vergiler; Kaynağı İslâm vergi hukuku olup, en yaygını dört vergidir. Bunlardan zekât ve aşar Müslümanlardan, haraç ve cizye gayrımüslimlerden alınırdı. Örfî vergiler; Kaynağı eski usul ve adetler ile hükümdar buyuruklarıdır. Rüsûm-ı örfiyye ve tekâlif-i örfiyye, bâd-ı heva, avarız-ı divaniyye v.s. çeşitleri vardır.

Osmanlı arazi sistemi İslâm arazi hukuku üzerine inşa edilmiştir. İslam arazi hukukunda arazi üç kısma ayrılmıştı. Bunlar; Arazi-i Öşriyye,.arazi-i hacacîyye, arazi-i mirriyedir.