Osmanlı Gayrimüslimlere Ait Kurumlar (Eğitim, Dinî ve Toplumsal)

Teokratik bir yönetim modeli ile idare edilmiş olan Osmanlı Devleti’nin temelini şer’i hukuk kuralları oluşturmuştur. Bu sebeple de Osmanlı toplumunda gayrimüslimler, şer‘i hukuk kurallarına göre zimmî olarak görüldüğünden sahip oldukları haklar da buna göre şekillendirilmiştir. Bu dinî gruplar; mezheplerine veya dinlerine göre zimmî hukuku ve Osmanlı Devleti’nin kendine has bir modeli olan “Millet Sistemi” içinde yer edinmiştir.

Eğitim Kurumları

Osmanlı toplumunda, gayrimüslimlerin de kendi temel öğretilerine dayalı eğitim kurumlar bulunmaktaydı.

Azınlık Okulları (Cemaat Mektepleri)

Osmanlı Devleti’nde gayrimüslimlere ait eğitim kurumları umumiyetle sosyal veya iktisadi imtiyazlar neticesinde elde edilen kurumlar veya kiliselerin çevresinde kurulan küçük çaplı mekteplerden oluşmaktaydı. Gayrimüslim tebaanın çocukları kiliselerin yanında kurulmuş olan gayrimüslim cemaat mekteplerinde eğitim almaktaydı.

Yabancı Okullar (Ecnebi Mektepleri)

Ecnebi kavramı, Osmanlı Devleti’nde sıklıkla farklı bir milletten olup, yabancı bir devletin tebaası olanları ifade etmek için kullanılmıştır. Ecnebi mektepleri ise yabancı devletler tarafından Osmanlı topraklarında kurulan okulları ifade etmek için kullanılmışır.

Dini Kurumlar

Osmanlı Devleti, dönemin muadil devletlerine nazaran diğerleriyle kıyaslanmayacak derecede din ve vicdan hürriyetine sahipti. İslam hukukuna göre halkı gayrimüslim olan bir belde veya şehir fethedildikten sonra burada yaşayan halk ile “zimmet akdi” olarak da adlandırılan bir antlaşma yapılmaktaydı. Osmanlı Devleti’nde gayrimüslimlere ait dinî kurumlar ele alındığında, bunları; patrikhane, kilise, sinagog (havra) ve manastır şeklinde sıralamak mümkündür.

Patrikhane

Hristiyanlık, 380 yılında bütün Roma İmparatorluğu’nun resmi dini haline gelip, piskoposluk Hristiyan aleminde papalıktan sonraki en yüksek dinî mevki halini aldıktan sonra VI. yüzyıldan itibaren İstanbul’da bulunan başpiskoposluğun resmi unvanı “Konstantinopolis başpiskoposu ve ekümenik patrik” olarak değiştirildi.

29 Mayıs 1453 tarihinde İstanbul’un fethedilmesinden sonra patrikhane yetkililerinin kendisini ziyarete gelmediğini fark eden Fatih Sultan Mehmed, bu durumun sebebini soruşturduğunda patrikhanenin altı aydır kapalı olduğunu öğrendi. Bunun üzerine Hristiyan din adamlarını toplayıp kendi aralarında patrik seçmelerini istedi.

İstanbul’un fethiyle beraber Fatih Sultan Mehmed’in Rumlara verdiği dinî özerklik gibi Ermenilere de kendi dinlerine ait ayin ve törenlerini sürdürme hakkı verildi. Bunun için Bursa’da bulunan Ermeni Piskoposu Hovagim’e verdiği vaadi yerine getiren Fatih, Bursa’da bulunan Ermeni ileri gelenlerinden oluşan altı hanelik bir grubu 1461 yılında İstanbul’a getirterek Galata ve havalisine yerleştirdi. İmzaladığı patriklik fermanıyla, Fener Rum Ortodoks Patrikhânesi’ne tevdi edilen tüm hakları yeni tesis edilen İstanbul Ermeni Patrikhânesi’ne de verdi.

Kilise

Hristiyanlığın dinî ayin ve tören mekanı olarak kiliseler, ibadet merkezi açısından üç ana kısma ayrılmaktadır. Bunlar; kilisenin ana bölümünü oluşturan ve narteks olarak adlandırılan yer, asıl ibadetlerin yapıldığı naos ve doğuya bakacak şekilde olup, daimi ibadet edenlerin bulunduğu en kutsal bölüm olan apsisten oluşmaktadır.

Osmanlılar, fetihlerden sonra büyük şehirlerin simgesel ibadethane merkezleri olan bazı kiliseleri camiye çevirmişlerse de geri kalan önemli bir kısmının Hristiyan tebaanın ibadethanesi olarak devam etmesini sağlamıştır.

Sinagog (Havra)

Osmanlı Devleti, Anadolu’da ve Rumeli’de hakimiyet kurduktan sonra Yahudilerin inanç ve ibadetlerini yaşamaları için gerekli şartları sağlamaya çalışmıştır. Orhan Gazi (1326-1360)’nin Yahudiler için Bursa’da bir mahalle ve sinagog inşasına izin vermesi, Sultan I. Murad'ın ise Edirne’yi fethettikten sonra Edirne Hahambaşısını Rumeli’deki Yahudilerden sorumlu tek yetkili kılması, Osmanlı Devleti’nin diğer dinlere karşı tutumunun ilk örnekleri arasında zikredilebilir.

İstanbul, Osmanlılar tarafından fethedilmeden evvel şehir sınırları içinde yer alan birçok manastır bulunmaktaydı. İstanbul’da ilk manastır IV. yüzyılda kurulmuş olan Dalmaton Manastırıdır. Yaklaşık iki asır sonra bu sayının yetmiş civarına ulaştığı tahmin edilmektedir. İstanbul’da kurulmuş manastırlar genel olarak Bizans döneminden kalma yapılar olmakla beraber bu yapılar istilalardan kaçmak için muhkem ve korunaklı duvarlarla çevrili olarak inşa edilmiştir. Farklı kapasiteleri olan bu manastırlar, umumiyetle şehirlerin dışında sessiz ve ıssız yerlerde kurulmuştur.

Toplumsal Kurumlar

Osmanlı toplumunda gayrimüslimlerin devlet garantisi altında yaşamasını esas alan zimmi antlaşması gerek devletin gayrimüslimlere karşı ve gerekse de gayrimüslimlerin devlete karşı olan görev ve sorumluluklarını teminat altına almaktaydı.

Aile

Tarih boyunca aile denilen müesseseyi teşkil eden bireyler, dönemlere, bölgeye ve içinde bulundukları toplumun sosyal ve ekonomik durumuna göre farklılık göstermiştir. Geniş aile olarak tabir edilen kavram; genel olarak bir ailedeki anne, baba, çocukları ve bu çocukların yuva kurmasıyla kendilerinden üremiş olan bireyleri ifade etmektedir.

Hukuk

Osmanlı Devleti’nde zimmi statüsünde kabul edilen gayrimüslimler, aile hukuku açısından bağlı bulundukları cemaatlerin dinî esaslarına bağlıydılar. Günümüzde özel hukuk alanına giren evlenme, mehir, nikah, boşanma, nafaka gibi konular dinî sayıldığından her millet kendi inancına göre yine kendi cemaatleri bünyesinde görevlendirilen kişiler vasıtasıyla halledilmekteydi.

Ekonomi ve Ticaret

Osmanlı hakimiyetinde yaşayan gayrimüslim toplumlardan Rumlar, genel olarak Karadeniz ve Ege kıyılarında balıkçılık ile uğraşırken iç bölgelerde ise meyhanecilik gibi işlerle uğraşmaktaydı. Ermeniler ise daha çok kara ticaretinde faal bir rol oynamaktaydılar. Ticaret konusunda ün yapmış olan Yahudiler ise genellikle sarraflık, kuyumculuk, inci ve elmas işçiliğinde mahir idiler.