Osmanlı Millet Sistemi ve Aile Kurumu

Aynı coğrafyayı paylaşan, aralarında dil, kültür, gelenek, tarih ve amaç birliği olan topluluğun bir araya gelmesiyle millet kavramı oluşur.

Osmanlı Devleti'nde ise ''millet sistemi'' kavramı Arapça'daki manasıyla dini bir topluluğu ifade eden bir tabir olarak kullanılmıştı.

Buna göre Osmanlılar'da millet kelimesi belirli bir dini topluluğu veya mezhebi ifade etmek için kullanılmıştı. Bu çerçevede Osmanlı İmparatorluğu’nun hakimiyetinde bulunan toplulukların din veya mezhep temeline göre örgütlenip idare edilmesine ‘’millet sistemi’’ adı verildi.

Osmanlı Devleti, yükselme devrinde kapsamlı bir cemaatsel özerkliğe müsaade eden bir düzen tesis etti. Kendi içlerinde mühim bir özerklik sahası barındıran cemaatler devletin küçük bir modeli şeklinde teşkilatlandılar. Bu cemaatsel yapının esas dayanağı millet sistemi olmuştu.

Millet sistemine göre millet, klasik islam literatüründe şeriat, din, mezhep ve bunlara mensup cemaati belirtmekte olup ırktan ziyade din – mezhep bağlılığını ön plana çıkarmaktaydı. Bu manasıyla millet tabiri ırki ve etnik bir toplumu değil dini bir aidiyeti yansıtırdı.

Osmanlılar fethettikleri yerlerdeki köylü şehirli zanaatkara, ruhban ve toprağı olanlara ara sıra İslam hukukunu bile zorlayan imkanlar tanındı. Fetihten evvelki yerleşik hukuki kuruluş ve kuralları devam ettirmekle birlikte önceki zorba uygulamalara da son verildi. Böylelikle Osmanlı Devleti bünyesindeki Müslüman - gayrimüslim reaya asırlar boyu huzur içerisinde yaşamıştı. Bu uygulamaya istimalet politikası adı verilirdi.

Müslüman bir devlet olan Osmanlılar, sınırlarının gelişmesiyle birlikte farklı etnik kökenlerle de etkileşim içine girmişlerdi. Fethedilen bölgelerdeki Hristiyan ve Yahudiler, zimmet ehli statüsünde görüldü. Osmanlı bünyesinde ''zımmi'' olarak adlandırılan bu grupların din ve vicdan özgürlüğü devletçe temin edilerek bağımsız bir biçimde yaşamlarını devam ettirmeleri sağlanmıştı. Bu minvalde Osmanlılar miras edindikleri Türk-İslam medeniyetinin değerleri çerçevesinde inanç ve kültür manasında kendilerinden farklılık arz eden toplumlar ile yaşam sahalarını paylaşma hususunda tarihi bir örnek göz önüne koymuşlardı.

Millet sistemi, bir sahanın islam topraklarına dahil olmasının ardından buradaki gayrimüslim tebaanın bir ahitname ile korunmasını ve haklarının gözetilmesini kapsamaktaydı.

Millet teşkilatı bir sosyal tabakalaşma temeline dayanmazdı. Her milletten bireyler dini ve mezhebi fark etmeksizin farklı sosyal sınıflarda yer alabilirdi.

Osmanlı devletinin imparatorluk konumuna eriştiği II. Mehmed zamanında kiliselerin devlet denetiminde örgütlenmesiyle ‘’millet sistemi’’ kavramı gerçek manada sistemsel bir boyut kazandı. Bu sisteme mensup cemaatlere XV. asırdan XIX. asra kadar millet adı verildi.

Toplumun zümrelere bölünerek idare edilmesindeki esas gaye çok unsurlu bir mozaik imparatorluğun idaresinde insanların şahıs şeklinde değil, cemaat şeklinde muhatap görülmesiydi.

Osmanlı Devleti’nde hem Müslüman hem gayrimüslim tüm insanlar bu imparatorluğun vatandaşlarıydı. Nitekim gayrimüslimler de Müslümanlarla aynı haklara sahipti. Neticede Osmanlı’da gayrimüslimlerin kamu nizamını alakadar eden hususlarda İslam hukuku kaidelerinin uygulandığı, hukuki hususlardaysa kendi inanışlarındaki kuralların uygulandığı görülmekteydi.

Osmanlı toplumunda Müslüman milleti, Rum milleti, Ermeni milleti ve Yahudi milleti olmak üzere ekseriyetle kabul edilen dört millet mevcuttu. Müslüman milleti millet-i hakime, Ermeni milletiyse millet-i sadıka olarak adlandırıldı.

Bütün Ermeniler tek bir Ermeni millet şeklinde değildi. Genel itibariyle Ermeni milleti; protestan Ermeni cemaati, Katolik Ermeni cemaati ve Gregoryen Ermeniler olarak tasnif edilirdi.

Anadolu'da yaşayan, Avrupa'nın fethedilen bölgelerinde yaşayan ve Batı Avrupa'nın zulmünden kaçarak Anadolu'ya gelen yahudiler Osmanlı himayesinde Yahudi Milleti olarak tasnif edilirdi.

Millet-i Rum olarak anılan cemaat, Doğu Ortodoks Hristiyanlardan müteşekkildi. Zamanla genişleyen Osmanlı topraklarına dahil olan Hristiyan topluluklar, etnik köken gözetilmeksizin Rum milleti olarak anılırdı.

Osmanlı millet sistemi de devletin zamanla değişen koşullar ve gelişmeler neticesinde diğer sahalarında olduğu gibi birtakım bozulma ve değişmelere uğradı. Bu bozulmaların esas kaynağı ise değişen koşullar sonucunda doğan batı etkisiydi.

Batı Avrupa'da çıkan milliyetçilik akımlarının tesirinde kalan etnik gruplar, örgütlenme içine girdiler. Bu dönemden sonra bu etnik gruplardan bir bölümü Osmanlı’dan ayrılarak başka devlet idarelerini seçmeye başladı. Diğer bir bölümü ise merkezi otoriteye isyan ederek kendi etnik çıkarları doğrultusunda hareket etmeye başladı. Bu dönemde Osmanlı Devleti’nin siyasal, ekonomik ve sosyal yönlerden bir buhran içerisinde olması da çıkan etnik ayrılıkları destekler bir zemin hazırladı.

Osmanlı Devleti’nde çekirdek aile ve geniş aile tipleri oldukça yaygındı. 1907 yılında yapılan nüfus sayımında her iki aile çeşidinin sayısının da birbirine denk yakınlıkta olduğu görülmüştü.

Osmanlılarda ekseriyetle rastlanılan aile yapısı ataerkil aile yapısıydı.

İslam inancında kadın, çoğunlukla kabul edilen düşüncenin aksine belirli haklara sahipti. Osmanlılarda da kadınların sosyal hakları gözetilmekteydi.

Osmanlılar’da evlilik akdine çok ehemmiyet gösterilmişti. Nikah öncesinde kadının haklarını gözetmek için nikahlanacak erkek kadına ‘’mehr’’ adı verilen belirli miktarda nakit veya o miktarı karşılayan mal verirdi. Mehrin mutlaka nikah esnasında kararlaştırılması gerekirdi. Kararlaştırılan mehr miktarı kadı tarafından kaydedilirdi.

İslam hukukunda 4 eşe kadar müsaade edilmesine karşın Osmanlılarda ekseriyetle tek eşlilik görülürdü.

Soy devamlılığını sağlamak ve kırsal kesimlerdeki iş yükünü hafifletmek maksadıyla çok eşlilik de ara ara görülmekteydi.