Osmanlı Sağlık Kurumları Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemleri
Klasik dönemde Osmanlı sağlık teşkilatlanmasının başında bulunan kişi hekimbaşıydı. III. Selim döneminde tıp eğitiminde modern kurumların açılmasıyla hekimbaşı fonksiyonlarını kaybetmeye başladı. Kurumsallaşma faaliyetlerinin bir sonucu olarak 17 Nisan 1850 tarihli emirle hekimbaşılık kaldırıldı.
Karantina İdaresi, farklı kaynaklarda Meclis-i Tahaffuz, Meclis-i Tahaffuz-ı Ûla, Meclis-i Sıhhiye, Meclis-i Kebir-i Umur-ı Sıhhiye, Meclis-i Umur-ı Sıhhiye, Nezaret-i Umur-ı Sıhhiye, Umur-ı Sıhhiye Nezareti, Sıhhiye Nezareti, Karantina Nezareti, Karantina Meclisi ve Daire-i Umur-ı Sıhhiye isimlerle anılmaktadır. Osmanlı Devleti, karantinaya karşılık usul-ı tahaffuz ve karantina yeri içinse tahaffuzhane veya karantinahane terimlerini kullanmıştı. Karantina Meclisi’nin 1838’de kurulduğu Takvim-i Vekayi ile ilan edildi.
Hicaz bölgesinde, 1893’te koleranın birçok can kaybına yol açması nedeniyle 1895’te Mekke Sıhhiye Tabibi Doktor Kasım İzzeddin Bey’in layihası doğrultusunda Mekke Sıhhiye İdaresi kuruldu. Karantina İdaresi 1916'da lağvedildi ve sağlık işlerini hükümet devraldı. Uluslararası sağlık antlaşmaları hükümlerini yerine getirmek için Karantina İdaresi, Hudud-ı Sıhhiye Müdüriyet-i Umumiyesi adı altında Dâhiliye Nezareti’ne bağlandı.
Meclis-i Tıbbiye, hekimlerin diplomalarını incelemek, karantina hizmetinde ve askeri birliklerde görevli sağlık personelini imtihan ederek başarılı olanlara izin vermek, yetersiz olanların çalışmasını yasaklamak, ilaç temini ile üretimini kurallara bağlamak ve sağlıkla ilgili diğer konuları incelemek üzere kuruldu.
Osmanlı Devleti’nde sivil tıp işleri, adli tıbbı ilgilendiren işler ve genel sağlığa ilişkin bütün konulara bakmak üzere 2 Aralık 1869 tarihli İdare-i Tıbbiye-i Mülkiye Nizamnamesine göre Nezaret-i Umur-ı Tıbbiye-i Mülkiye ve Sıhhiye-i Umumiye adıyla bir idare kurulmuştur. Sıhhiye Müdüriyet-i Umumiyesi, 1 Mart 1913 tarihli kanunla kaldırılan Meclis-i Umur-ı Tıbbiye-i Mülkiye’nin yerine ve onun bütün görevlerini üstlenerek kurulmuştur. Birçok başarılı çalışma yapan bu kurum Osmanlı Devleti’nin sağlık işlerinin yönetim merkezi olmaya çalışırken 1916’da Sıhhiye Nezareti kurulmuştur. Sıhhiye Müdüriyet-i Umumiyesi de aynı yıl Sıhhiye Nezareti’ne bağlanmıştır.
Osmanlı Devleti’nde, 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren çağın tıbbi uygulamalarına uygun biçimde planlanan gureba hastaneleri, yüzyılın ikinci yarısında ise belediye hastaneleri açılmaya başlanmıştır. Sivil Hastaneler içerisinde Bezmiâlem Vâlide Sultan Vakıf Gureba Hastanesi (Gurebâ-yi Müslimîn Hastahanesi) adında ilk defa hastane kelimesi kullanılan sağlık kurumudur. Zeynep-Kamil Hastanesi ise İstanbul’un ilk özel hayır kurumudur. 1865 kolera salgının ardından Beyoğlu’nda kurulan Altıncı Dâire-i Belediyye Hastanesi ilk belediye hastanesidir. Osmanlı Devleti’nde 19. yüzyılın son çeyreğinde kadınlar için hastaneler yaptırıldığı gibi hastaneler içerisinde kadınlara mahsus bölümler de yapılmıştır. Frengi gibi bulaşıcı hastalıkların yayılmasını önlemek için 1879’da hazırlanan talimatnameye göre Altıncı Dâire-i Belediyye Nisâ Hastanesi (Emrâz-ı Zühreviyye Hastanesi) açılmıştır. Osmanlı Devleti’nin ilk çocuk hastanesi olan Hamidiye Etfal Hastane-i Âlisi, 5 Haziran 1899’da açılmıştır.
Osmanlı Devleti, 18. yüzyılın sonlarında ve 19. yüzyılda ordunun yeniden yapılandırılması sırasında Osmanlı coğrafyasının her yerinde askeri hastaneler kurmuştur. Maltepe Asker Hastanesi, II. Mahmut döneminde 1826’da yapılmıştır. Maltepe Asker Hastanesi, II. Abdülhamit döneminde oldukça itibar kazanmış ve İstanbul’un en büyük hastanesi olmuştur. Sultan Abdülmecit döneminde açılan askeri hastanelerden ilki 1845 yılında açılan Haydarpaşa Askeri Hastanesi’dir. Sultan Abdülmecid döneminin diğer bir hastanesi ise Gümüşsuyu Asker Hastanesi’dir. Bu hastane 1846’da inşa edilmiştir. II. Abdülhamid döneminde açılmış olan Yıldız Asker Hastanesi ise en son tıbbi gelişmelerin izlendiği bir sağlık kurumuydu.
Osmanlı Devleti bulaşıcı ve salgın hastalıklara karşı birçok koruyucu sağlık kurumu da inşa etmiştir. Bunlar arasında olan tahaffuzhaneler, salgın ve bulaşıcı hastalık bulunan memleketlerden kara veya deniz yoluyla gelen yolcuların hastalık taşıyıp taşımadıklarının anlaşılması için beklemek zorunda oldukları karantina süresi boyunca kaldıkları yerlerdir. Tebhirhaneler ise dezenfeksiyon istasyonlarıydı. Koruyucu sağlık kurumlarından olan Bakteriyolojihane-i Şahane, özellikle İstanbul’daki kolera salgınlarıyla mücadelede önemli hizmetlerde bulunmuştur. Ayrıca ürettiği aşılar ve serumlarla da halk sağlığına sayısız katkılar yapmıştır. Telkihhane-i Şahane ise çiçek aşısı hazırlama enstitüsüdür.
19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde modern tıp eğitimi veren kurumlar açılmıştır. Tıbhâne-i Âmire adıyla bilinen yeni tıp mektebi 14 Mart 1827’de kurulmuştur. Kırım Savaşı sırasında hekim ihtiyacının artması üzerine eğitim dilinin Türkçe olması için çalışmalar başlatılmıştır. Mekteb-i Tıbbiye’nin bünyesinde Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiyye-i Şahane’nin devreye sokulmasıyla Türkçe tıp eğitimi 1867’de resmen başlamıştır. Bu sivil tıbbiyede özellikle İstanbul dışında çalışacak belediye hekimlerinin yetiştirilmesi amaçlanmıştı.