Orta Asya Türk Devletleri ve İpek Yolu

V ve VI. yüzyıllara kadar anavatanı Çin olan ipek, 419 yılından sonra Orta Asya, İran ve Bizans'ta da üretilmeye başlandı. İpek Yolu'na bu ad, Ferdinand von Richthofen tarafından verildi. Çin-Orta Doğu ticaretinin ana metaı ipek olduğundan dolayı bu isim verildi. Kuzey yolu, Don Nehri'nin döküldüğü yerden Sibirya'nın güneyi ve oradan Tarım havzası vasıtasıyla Kansu'ya ulaşan yoldu. Yolun ana güzergahı ise, Çin'i Orta Asya ve İran üzerinden Mezopotamya'ya ve oradan Akdeniz'deki Antakya ve Sur limanlarına bağlardı. Bir başka yol Mısır'ı, Kızıldeniz ve Hint Okyanusu yoluyla Batı Hindistan limanlarına ve oradan da Chang'an'a bağlardı.

Türklerin kurduğu ilk devlet ve Orta Asya'da kurulan ilk imparatorluk olan Asya Hunları, Tou-man zamanında Ch'in Devleti'nin baskısıyla kuzeye çekildiler. MÖ 203 yılında Mo-tun, İpek Yolu’nun büyük bir kısmına hakim olan Yüeh-chihleri yerlerinden ederek Çin akın yolunu açıp İpek Yolu’nun kontrolünü ele geçirdi. Kuzey Çin'i aldıktan sonra M Ö 199 yılında Pai-teng Savaşı'nda Çin'i yendi. Ülke sınırlarını doğuda Kore, kuzeyde Baykal Gölü, İrtiş Nehri, batıda Aral Gölü, güneyde Wei Irmağı ve Karakurum dağlarına ulaştırdı. Ki-ok zamanında (MÖ 174-160) Çin, Baskı altında tutulurken Yüehchihler de ikinci darbe ile yerlerinden sürüldüler. Böylece İpek Yolu’nun tamamı hâkimiyet altına alındı.

Kün-çin zamanında (MÖ 160-126) casus Changchien'in raporu ile harekete geçen Çin, Tanrı dağları, Cungarya, Turfan, Kuça gibi İpek yolu üzerinde bulunan merkezleri ele geçirdi. Böylece Hun gelirleri azaldı ve iç huzursuzluklar başladı. Bundan sonra Hun-Çin mücadeleleri, Hunların yıkılışına dek sürdü. Kuzey Hunlarının çökmesiyle Çin, bu defa 30 yıl boyunca yaptığı saldırılarla Doğu ve batı Türkistan'ı içine alan 50'yi aşkın ticari şehri el geçirdi.

Hunların Güney İran ve Batı Afganistan'a inen grubunu oluşturan Akhunlar, V ve VI. asırlarda Türkistan, Maveraünnehir, Afganistan, Horasan ve Kuzey Hindistan'da hüküm sürdüler. onlar, Asya Hunlarından sonra ikinci defa ipek Yolu'na hâkim olan Türklerdir. Belh, Toharistan ve Çağaniyan'ı ele geçiren Akhunlar, Sasani hükümdarlarından birçoğu ile mücadele ettiler.

454 yılında Akhunlar, Semerkant ve Buhara gibi önemli şehirleri ele geçirdiler. 460 yılına gelindiğinde sınırları doğuda Tarım havzası, kuzeyde Maveraünnehir ve Tanrı dağlarına dayandı ve Kaşgar, Hoten gibi İpek Yolu ticaret merkezlerine de hakim oldular. Ancak 557 yılında Göktürk-Sasani ittifakı ile sıkıştırıldılar ve bu tarihte yıkıldılar. Toprakları Ceyhun sınır olmak üzere Göktürkler ve Sasaniler arasında paylaşıldı.

Asya Hunlarınn dağılmasıyla Çin'e giden Türkler, Kuzey Çin'de 385 yılında Tabgaç Devleti'ni kurdular ve yıkılış tarihi olan 550 yılına dek güçlü devletlerle mücadele ettiler. Tai-wu zamanında (424-452) Tabgaçlar, 436 yılında Juan Juanları yenerek ve İç Moğolistan'a hakim oldular. İpek Yolu’nu ele geçirmek isteyen Tai-wu, Wusun, Yüe-pan gibi ülkelerin yanı sıra Kuça, Kaşgar ve Turfan gibi ticaret merkezlerini de ele geçirdiler. 439 yılında Kuzey Liang Devleti'ni yıkarak İpek Yolu'na hakim oldular. 456 yılında ele geçirilen devlet veya şehir sayısı 50'yi aşkındı.

İpek Yolu'na hâkim olan Tabgaçlar, ülke sınırları içinde Budizm'in yayılması ile çökmeye başladı. Tabgaç topluluğunun Çinlileşmesi, iç huzurun yok olması ile devlet, Doğu Weileri ve Kuzey veya Batı Weileri olarak bölündü. Kısa süre sonra da tüm Tabgaç toprakları Çin'in idaresine girdi.

Hunların kuzey kolundan olan Göktürkler, Bumin tarafından 552 yılında I. Göktürk Devleti'ni kurdular. 553 yılında tahta geçen Mukan Kağan, Kitanlar ve Kırgız topraklarını ele geçirdi. Batı topraklarını yöneten İstemi Yabgu, Sasanilerle ittifak kurarak 557 yılında Akhunları ortadan kaldırdı. sınır Ceyhun olmak üzere Akhun toprakları iki devlet arasında paylaşıldı. Böylece İpek Yolu’nun büyük kısmında Göktürkler hâkimiyet kurdu.

İpek Yolu’nun Maveraünnehir sahasına hâkim olmak isteyen Sasaniler, ipek nakliyatını durdurup Soğdluların ticaretine engel oldular ve Göktürk elçilerini de hile öldürttüler. Bunun üzerine Göktürkler Maniakh önderliğinde, Bizans ise Zemarkhos liderliğinde elçilik heyetlerini karşılıklı olarak ağırlayıp aralarında Sasanilere karşı ittifak kurdular. Bu ittifak sayesinde Sasaniler, ipek yolu ticaretini açmak zorunda kaldı. dahası, Bizans-Sasani savaşları başladı. Bizans'ın Avarlar'ı himaye etmesi ile de ittifak bozuldu ve Türk ordusu Kırım'daki Bizans'a ait Kerç Kalesi'ni aldı.

582 yılında Göktürkler Batı ve Doğu olarak ikiye bölündüler. Batı Göktürk hükümdarı Tardu, 588-589 yıllarında Baktriya ve Toharistan'ı ele geçirdi. 591 yılında Turfan'ı aldı ve devlet sınırlarını Ötüken, Kuzeybatı Moğolistan, Aral çevresi, Maveraünnehir, Kaşgar ve Merv'e kadar Horasan topraklarına kadar genişletti. Tung Yabgu zamanında (619-630) Tölesler itaat altına alındı ve Sasanilere ait Rey ve İsfahan ele geçirildi. 623 yılında Bizans-Hazar ve Göktürkler ittifakla Sasanileri yendiler. Tung'dan sonra devlet zayıfladı. Tölesler de isyan edince 630 yılında Batı Göktürkler, Çin'e bağlandı.

Doğu Göktürkleri ise Çin entrikaları, bağlı kavimlerin isyanı ve kıtlık gibi birçok meselelere maruz kaldılar ve 630 yılında Çin tarafından yıkıldılar. Böylece Orta Asya ticareti Çinlilerin eline geçti.

Çin, ele geçirdiği İpek Yolu'nda Karaşar, Kuça, Kaşgar ve Hoten'de dört garnizon denilen savunma zincirini kurdu. 682 yılında II. Göktürk Devleti kuruldu. Devletin kurucusu Kutluk Kağan Çinliler, Kitanlar ve Oğuzlarla çok sayıda savaş yaptı. 692 yılında tahta çıkan Kapgan Kağan Kırgız ve Türgişleri itaat altına aldı. İpek Yolu'na yönelen Kapgan, Maveraünnehir'e gelerek Soğd halkını kendine bağladı ve 701 yılında Türkler, Demir Kapı'ya ulaştı. Ancak bağlı boyların isyanı devleti zayıflattı. İsyanlar ancak Bilge Kağan zamanında durdurulabildi. Bilge Kağan'ın 734 yılında ölümüyle çıkan isyanlar sonucunda devlet, Uygurlar tarafından 745 yılında yıkıldı.

745 yılında kurulan Uygur Devleti, ilk zamanlar batıda Altay dağları, doğuda Mançurya arasında yaşıyorlardı. Moyen Çor zamanında (747-759) Kitanlar ve Tatarlar itaat altına alındı. 755 yılına kadar isyan eden Çikler, Basmıllar, Kırgızlar, Türgişler, ve Karluklar mağlup edildi. Çin'den gelen vergiler ve ticaret sayesinde Uygurlar güçlendiler. 750 yılında Beşbalık, Tibetlilerin elinden alındı. Ay Tengri'de Ülüg Bulmuş Alp Ulug Bilge Kağan zamanında (795-805) Tibetliler, Doğu Türkistan'dan çıkarıldılar. Kırgızlar mağlup edilerek Kuzey yolu ele geçirildi. Tengri'de Bolmış Alp Külüg Bilge Kağan zamanında (805-808) Kuça, Uygurların hakimiyetine alındı. 821 yılında Ay Tengri'de Kut Bulmuş Alp Bilge Kağan'ın ölümüyle Çin entrikalarının yoğunlaşması, kıtlık ve isyanlarla devlet zayıfladı ve 840 yılında Kırgızlar tarafından yıkıldı.

Kansu'ya göçen Uygurların bir kısmı burada Kansu/Sarı Uygur Devleti'ni kurdular. Daha çok Çin'e tabi olan Sarı Uygurlar, 940'tan sonra Kitanlara, 1028'den sonra Tangutlara ve 1226'da Moğollara bağlandılar. Batıya giden Uygurların bir kısmı da 911 yılında Beşbalık/Turfan Uygur Devleti'ni kurarak İpek Yolu'nda hâkimiyet sağladılar. Ancak 1209 yılında Moğollara tabi oldular.

Batı Göktürklerinin zayıflamasıyla bir araya gelen Türkler, Türgiş halkını oluşturdular. 690 yılına kadar Çin tahakkümünde kalan Türgişler, bu yılda Sarı Türgiş devletini kurdular. 708 yılında Orta İpek Yolu Sarı Türgişlerin eline geçti. Kara Türgiş Devleti ise Su-lu Kağan zamanında Kuzey yoluna hâkim oldu. Uygur baskıları ve Sarı-Kara Türgiş mücadeleleri devleti zayıflattı ve Türgiş halkı Seyhun boylarına göç ederken boşalan topraklara 766 yılında Karluklak yerleştiler.