Denetimde Örnekleme Yöntemleri

Günümüzde işletmelerin büyüklüğü, iş ve işlemlerin fazlalığı nedeniyle, işletmeye ait her bir birimde meydana gelen bütün faaliyet verilerinin denetimi, uzun zaman ve yüksek maliyet gerektirmektedir. Zaman ve maliyet problemi ile diğer benzeri problemleri en aza indirerek geçerliliği yüksek denetim yapabilmek için, tüm birimlerdeki faaliyet verilerinin tamamının (evren=ana kitle) denetlenmesi yerine, bu verileri temsil edecek örnek birimlerin (örneklem) seçilerek denetim yapılması yöntemi benimsenmiştir. Bu denetim yöntemi, "denetimde örnekleme yöntemi" olarak isimlendirilmiştir. Bu denetim yönteminde; örneklemin, ana kitleyi en iyi temsil edecek şekilde seçimi büyük önem taşır.

Ülkemizde 2011 yılı içerisinde çıkarılan yeni Türk Ticaret Kanunu’na göre, “Uluslararası Denetim Standartları” Türkçeye çevrilerek “Türkiye Denetim Standartları” olarak kabul edilmektedir. 01.01. 2013 tarihinden itibaren bu standartlar yürürlüğe girmiştir. Türkiye Denetim Standartlarının yayınlanması yetkisi, “Kamu Gözetimi Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK)”na verilmiştir. Bu kapsamda, KGK tarafından yayınlanan “Bağımsız Denetim Standardı” içerisinde, “Bağımsız Denetimde Örnekleme” yöntemi yer almıştır.

Denetimde örnekleme yönteminde örneklem tasarımı yapılırken denetçi, denetim prosedürüne ait amaç ile örneklem seçilecek olan ana kitlenin özelliklerini dikkate alır ve örneklemi seçeceği ana kitlenin özelliklerini dikkate alarak, gruplandırma yöntemi ve değer ağırlıklı seçim yönteminden birinin kullanımına karar verebilir.

Başarılı bir örneklemenin gerçekleşebilmesi için; örneklemin seçileceği ana kitle hakkında özel bilgiler denetimin başlangıcında elde edilmelidir. Seçme işlemi, ilgilenilen özellik ve değişkenden bağımsız olmalıdır. Örneklem, herhangi bir ön yargıya yer vermeksizin seçilmelidir.

Denetçinin, örneklem büyüklüğü tespitinde; örnekleme riskini kabul edilebilecek düşük bir düzeye indirmeyi sağlayacak örneklem büyüklüğünün belirlenmesine dikkat edilir.

Örneklem seçme yöntemleri; tesadüfi (rastgele) seçim, sistematik seçim yöntemi, parasal birim örneklemesi, gelişigüzel seçim yöntemi ve blok seçim olarak beşe ayrılır.

Denetçi, ilgili amaç açısından uygun görülen denetim prosedürlerinin uygulamasını, seçtiği her bir kalem için yapar.

Denetçi, seçilen kaleme denetim prosedürünün uygulanamaması durumunda bu kalemin yerini alan başka bir kalem üzerinde prosedürü uygular.

Denetçinin tasarladığı denetim prosedürlerini ya da uygun görülen alternatif prosedürleri, seçilmiş bir kalem için uygulayamaması hâlinde bu kalem kontrol testleri uygulaması açısından, öngörülen kontrolden sapma, detay testleri uygulaması açısından ise yanlışlık şeklinde kabul edilir.

Denetim prosedürünün seçilmiş kalemin yerine alınan kaleme uygulanması durumuna örnek olarak ödemeye yetkili kişiler tarafından onay verilip verilmediğini belirleyen bir kanıtın test edilmesinde, iptal edilmiş olan bir çeki seçmek gösterilebilir

Denetçinin, tasarlanan denetim prosedürlerini seçilmiş olan bir kaleme uygulayamaması durumuna örnek olarak ilgili kaleme ait belgelerin kaybedilmiş olması gösterilebilir.

Uygun alternatif prosedür için örnek olarak olumlu bir teyit isteğine cevap alınamaması durumunda sonradan yapılan tahsilatları ve bu tahsilatlarla kapatılmak istenen kalemleri incelemek gösterilebilir.

Denetçi, örneklem sonuçlarını ve örnekleme kullanımının, denetlenen ana kitle ile ilgili bir sonuç elde etmek için makul ve yeterli dayanak oluşturup oluşturmadığını değerlendirir.

Kontrol testleri bakımından, başlangıçta yapılan değerlendirmeye destek olacak ek denetim kanıtları sağlanmadıkça beklenmeyen oranda gerçekleşen örneklem sapması, değerlendirilen “önemli yanlışlık” riskinde artışa yol açabilir. Detay testlerinde ise, örneklemde beklenmeyen düzeyde gerçekleşen yanlışlık tutarındaki yükseklik önemli yanlışlık olmadığını destekleyen ek denetim kanıtları bulunmadığında denetçinin bir hesap sınıfı, hesap grubu ya da hesap bakiyesinde önemli yanlışlığın olduğu kanaati oluşturabilir.