Denetimde Muhasebe Hata ve Hileleri
Son yıllarda karşılaşılan muhasebe skandalları muhasebe hilesinin ne kadar önemli bir konu olduğunu ortaya çıkarmıştır. Skandalların nedeni olan hileli finansal tablolar, kullananların yanlış kararlar almasına yol açmıştır. Aynı zamanda hilenin artmasıyla birlikte işletmeler de büyük zararlara uğramıştır. Bundan dolayı muhasebe denetiminin önemi artmıştır.
Hata ve hile, genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine uymayan davranışlardır. Ancak muhasebedeki hata ve hileyi birbirinden ayırmak gerekir. Hata ve hile arasındaki fark, yapılış amacında kasıt olup olmamasıyla tespit edilir.
Muhasebe hataları; unutkanlık, dikkatsizlik, ihmal, bilgisizlik veya tecrübesizlik nedeniyle muhasebe hesap ve kayıtlarında yapılan yanlışlıklardır.
Muhasebe hatalarını oluşturan işlem ve olaylarda bir istek veya kasıt unsuru yoktur. Genelde işlem ve olaylardaki yanlışlıklar, gerekli olan özenin gösterilmemesi nedeniyle meydana gelmektedir. Bu da muhasebe hatalarını, muhasebe hilelerinden ayıran en önemli etkendir.
Muhasebe hileleri, muhasebe hatalarının aksine bilerek, isteyerek ve çıkar elde etmek için bilinçli olarak yani kasten yapılır. Hile, yapan tarafından önceden planlanmakta, kurgulamaktadır. Bilinçli olarak yapılması nedeniyle ortaya çıkarılması son derece güç bir durumdur.
Muhasebedeki hilelerin esas unsuru olan kasıt, kişinin hukuka aykırı bir iş yaptığını bilmesi ve bu işlemi bilerek ve iseyerek işlemesidir.
Muhasebe hatalarını; içeriği bakımından, sonuçları bakımından ve etkileri bakımından sınıflandırmaya tabi tutmak mümkündür.
Muhasebe hatalarını içerik bakımından; nitel muhasebe hataları ve nicel muhasebe hataları olarak iki başlık altında incelemek mümkündür.
Nitel muhasebe hataları, genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri ile ilgili yasaların koymuş olduğu usullerin tam olarak uygulanmamasıdır.
Nicel muhasebe hataları, hesap kalanları ile mali tablolardaki kalemlerin tutarlarına etki eden düzensizliklerdir.
Muhasebe hatalarını sonuçları bakımından; önemli muhasebe hataları ve önemsiz muhasebe hataları olarak iki başlık altında toplayabiliriz.
Muhasebede önemli hatalar, sayıca ve tutarca önemli, sonuçları itibariyle ciddi ve ağır neticeler doğuran hatalardır.
Muhasebede önemsiz hata, mali tabloları kullanarak karar verenlerin kararlarında olumlu ya da olumsuz olarak etki yapmayan ve denetim yapanlar tarafından düzeltilmeksizin kabul edilen hatalardır.
Etkileri bakımından muhasebe hataları, bilançoyu etkileyen muhasebe hataları, gelir tablosunu etkileyen muhasebe hataları ile hem bilanço ve hem de gelir tablosunu etkileyen muhasebe hataları olarak incelenebilir.
Muhasebe hatalarından bazıları sadece bilançoyu etkiler. Bu hataların düzeltilmesi gerekir. Düzeltilmez ise, düzenlenen bilançolar da hatalı olur ve hatalar dönemden döneme aktarılır.
Bazı hatalar sadece gelir tablosunu etkiler. Örneğin, faiz geliri hesabına alacak yazılması gereken bir tutar yanlışlıkla satışlar hesabına alacak yazılabilir. Bu durum ise sadece gelir tablosunun yanlış olmasına neden olur.
Bilanço ve gelir tablosunu etkileyen muhasebe hataları, uygulamada en çok karşılaşılan muhasebe hatalarıdır. Bu tür muhasebe hataları da kendi içerisinde dengelenmeyen ve dengelenen muhasebe hataları olarak sınıflandırılabilir.
Dengelenmeyen muhasebe hatalarında gerekli düzeltmeler yapılmadıkça bir ya da daha fazla bilanço hesabı hatalı olarak raporlanmaya devam eder.
Dengelenen muhasebe hataları ise birbirini izleyen iki dönem sonunda dengelenen hatalardır.
Muhasebe hilelerinin literatürde genelde 6 başlık altında incelendiği görülmektedir. Bunlar:
- Kasti hatalar
- Kayıt dışı işlemler
- Zamanından önce veya sonra yapılan kayıtlar
- Uydurma hesaplar
- Belge sahtekârlığı
- Bilançonun maskelenmesi
- İşletmelerde yapılan hile türlerini iki ana başlık altında toplamak mümkündür:
- Hileli mali raporlama
- Varlıkların haksız kullanımı
Hileli mali raporlama: Raporlamadan kaynaklanan düzensizlikler, mali tablo kullanıcılarını kandırmak için yapılan kasıtlı hatalar veya çeşitli tutarların ihmalidir. İşletme tepe yönetimince yapılan bir hile türü de hileli mali raporlamadır. Yönetim, hilelerin önlenmesi ve ortaya çıkarılmasından sorumludur ve pozitif bir kontrol çevresi ile birlikte uygun kontrol faaliyetlerini oluşturarak hilelerin önlenmesinde önemli bir rol oynar.
Varlıkların haksız kullanımı: Çalma fiili, işletmenin almadığı mallar için ödeme yapılması, zimmete geçirme gibi şekillerde gerçekleşebilir. Varlıkların haksız kullanımına yönelik yapılan hileler yönetimden çok işletme çalışanlarınca gerçekleştirilir. İşletme kayıtlarında görünen paranın zimmete geçirilmesi, işletmeye ait çeklerin çalınması, stok hırsızlığı, işletme varlıklarının şahsi kullanımı bunlara örnek olarak verilebilir