Uygulamalı Mantık II

Mantık ve Doğa Bilimleri

Mantığın uygulama alanı hayatın bütün sahasını kapsayacak şekilde geniştir.

Mantığın doğa bilimlerine uygulanması matematikte olduğu gibi bilimsel önermelerin sembolleştirilmesine dayanır. Çalışmalar sonucu elde edilen veriler gelişigüzel değil, akıl yürütme ve akıl ilkeleri kullanılarak ifade edilir.

Doğa bilimleri alanında akıl yürütme ve akıl ilkeleri deneysel yöntemi yönlendiren, onun açık-seçik olana ulaşmasını sağlayan temel saiklerdir. Dolayısıyla doğa bilimlerinde bilgi, hem mantık hem de deneysel yöntemin ürünüdür.

Doğa bilimleri, mantıksal ve deneysel yöntemi içeren bilimsel yöntemi kullanır. Bilimsel yöntem bilimsel bilgi elde etme biçimi olarak tanımlanabilir. Bilimsel yöntem; “gözlem, deney, ölçme, sayım gibi betimleyici bir etkinlikle önce ampirik genellemelere, daha sonra ise bu ampirik genellemelerin kendilerini de açıklayıcı gücü bulunan kuramsal genellemelere ulaşma etkinliğinde kendini gösterir.

Tümevarım (endüksiyon): Aklın özelden genele doğru izlediği yol olarak tanımlanabilecek olan tümevarım, doğadaki tek tek gözlem ve deney sonuçlarından hareketle tüm aynı koşullar hakkında genel yargılara varma işlemidir. Bir başka ifadeyle tümevarım, sınırlı sayıdaki gözlemlerden, onları aşan bir genellemeye ulaşma yönündeki bilimsel etkinliktir.

Tümdengelim (Dedüksiyon): Aklın genelden özele doğru izlediği yol olarak tanımlanabilir. Bir başka ifadeyle, bir bilimsel kuramın ortaya konulmasıyla bu kuramın tanım ve aksiyomlarından hareketle teoremlerin kanıtlanmasıdır. Tümdengelimde öncül doğru olduğunda zorunlu olarak sonuç da doğrudur. Bu tür kanıtlamalar matematik ve mantığın başvurduğu kanıtlamalardır.

Felsefe ve Mantıkta Doğruluk

İnsan doğası itibariyle farklı doğru anlayışları ve bu anlayışlar üzerinden yürütülen beşerî münasebetler ağ içerisinde varlığını muhafaza etmeye çalışır. Farklı doğru anlayışlarını, felsefe, bilim ve mantık alanında da görürüz. Mantık açısından doğruluk, bilgimizi ifade eden önermelerin içeriği ile ilgili bir etkinlik değildir. Mantık açısından doğruluk, özdeşlik ilkesinin bir yorumu ve uygulanımından ibarettir.

Mantığın Eleştirel Düşünceye ve Tartışma Mantığına Uygulanması

Mantık doğru düşünmenin kurallarını gösterdiği için insanın geçerli ve tutarlı düşünmesine de yardımcı olur. Bir tartışma durumunda, mantık ilkelerini bilen birisinin çelişiklikten uzak düşünceler öne süreceği, yanlış önermelerden kaçınma konusunda daha başarılı olacağı söylenebilir.

Düşüncelerin doğru ve sistemli olduğunda, bunların hayatın her alanına yansımasının da doğru olacağı bir çok defa ifade edilen bir gerçekliktir. Teknolojinin çalışma sistemi de böyle bir özelliğe sahiptir. Teknik bir aracın sistemli çalışması, kurulum devrelerinin doğru yol izlemesine bağlıdır.

Bilgi, Psikoloji, Kültür ve Mantık

Mantık, bilgi, varlık ve kültür arasında var olan sıkı bağ, mantığın hayatımızın özünde olduğunu aşikâr kılar.

Bilgi teorisi ve mantık, bilgilerimizin kaynakları üzerinde duran, doğru bilgiyi elde etmenin yolları ve yöntemlerini açıklayan iki temel bilim dalıdır. Bir başka deyişle her ikisini de bilmenin bilimi olarak tanımlamak mümkündür. Her ikisi de objeler üzerine doğru bilme ve düşünme etkinliğindedirler ve her bilme belirli bir sonuca varmayı amaçlar.

Psikoloji kendisini bir bilim olarak tanımladığı için düşünmeyle de bir olgu olarak ilgilenir, yani düşünme olgusunu inceler. Mantık, düşünmeyi bir olgu olarak değil, formel yönden ele alır ve değerlendirir.

Kültürün yaratımında ve yine insan ürünü bir yapay gerçeklik dünyası olarak aynı kültürün içinde yaşama sırasında iki değerli mantığın önem ve işlevini saptayabiliriz.