Kumaş Tasarımında Ürün Geliştirme

Kumaş Tanımı ve Tarihi

Kumaş, tekstil liflerinin veya ipliklerinin dokuma, örme ya da dokusuz yapılar oluşturma gibi yöntemlerle bir araya getirilmesi ile elde edilen yapılara verilen isimdir. Diğer bir deyişle, kumaş, pürüzsüz bir yüzeye ve üniform bir kalınlığa sahip tekstil liflerinin birleştirilmesiyle elde edilen bir yapıdır. Kumaş yapısı düzgün bir yüzey, örtme davranışı ve dayanıklı bir doku içermelidir.

Kumaşlar farklı içerikte liflerden oluşmaktadır. Bu lifler pamuk, yün, ipek, keten gibi doğal lifler olabildiği gibi polyester, poliamid, viskon, rayon, akrilik gibi yapay esaslı lifler de olabilir. Her kumaş elde edildiği lifi özelliğini gösterir.

Kumaş Yapıları

Birbirleriyle dik yönde (90° açı yapacak şekilde) kesişen iplik gruplarının oluşturduğu yapılara dokuma kumaş, ipliklerin ilmek oluşturduğu ve ilmeklerin bağlamaları ile oluşan yapılara örme kumaş denir.

Dokuma Kumaş Yapıları

En basit dokuma örgüsü bezayağıdır, genellikle ince dokulu ve yazlık kumaşlarda kullanılır. Atkı ipliğinin kumaş eni boyunca çözgü ipliklerinin bir altından, bir üstünden geçerek ikinci atkı ipliğinin ise ters hareket yaparak oluşturduğu örgüdür.

Dimi örgüler, kumaş yüzeyinde diyagonal çizgiler olarak bilinen ve yatayla belirli bir açı yapan çizgilerden veya yollardan oluşur. Bu eğilimli yollara dimi diyagonali denir. Sarja örgüsü olarak da adlandırılır. Bezayağına göre daha kalın, daha sıkı ve birim ağırlığı daha fazladır.

Saten örgüler çözgü ipliklerinin uzun atlamalar yaparak bağlantı noktalarının dağınık yerleştirildiği dokuma örgüleridir. Atlamaların uzun olması, ipliklerin düzgün bir yüzey yapısı oluşturmasına neden olduğu için kumaşlar diğer dokuma örgülerine göre daha parlak olarak görünmektedirler. Parlaklık cismin üzerine düşen ışığın yansıyabilme yeteneği ile ilişkili bir özelliktir.

İpliklerin tek başına ya da topluca (çözgüler halinde) örücü iğne ve yardımcı elemanlar vasıtasıyla ilmekler haline getirilmesi, bunlar arasında da yan yana ve boylamasına bağlantılar oluşturulması ile bir tekstil yüzeyi elde etme işlemine örmecilik adı verilir. Örme ile yüzey oluşturma işlemi ipliğin en hızlı şekilde kumaş yapısına dönüştürüldüğü sistemdir.

Tek iplik besleme sistemine göre ilmeklerin enine yönde hareket ederek bağlantı yapması ile yüzey oluşturma tekniğine atkılı örme denir. Atkılı örme sisteminde, iğneler sabit, iplik ve sistemler hareketlidir. Atkılı örme kumaşlarda iplik çekildiğinde örgü enine yönde sökülmektedir.

Tek katlı örme kumaşlar olarak tanınan tek plakada üretilmiş, örme kumaş yüzü sağ ilmek (R), tersi sol ilmek (L) görünümlü yüzeylere (RL) süprem kumaş denilmektedir. Bu yüzeyler düz örme makinelerinde tek plakada yuvarlak örme makinelerinde tek katlı düz örgü kumaş olarak ifade edilir.

Çelik ve iğne dizilişleri ile tek plakalı yuvarlak örme makinelerinde ilmek ve askı hareketleri ile oluşturulan pirinç tanelerine benzer yapıda ve askı hareketlerinin kullanıldığı yuvarlak örme kumaş çeşidine lakost kumaş denir. İlmek, askı ve atlama elemanlarının farklı kombinasyonları ile elde edilen 2x1 iğne düzeninde ilmek ve iptal hareketlerinin kullanılması ile oluşturulan kumaş yapısına pike denir.

Ribana kumaşlar, çift plakalı yuvarlak örme makinelerinde, iki iğne yatağında bulunan tüm iğnelerin ilmek yapmasıyla elde edilir. Yuvarlak örme makinelerinde, silindir ve kapak iğnelerinin birbirine göre çapraz bir biçimde yerleştirilmeleri ile oluşurlar.

İnterlok kumaşlar, yuvarlak örme makinelerinde bir uzun, bir kısa olarak düzenlenmiş tek ucu kancalı iğneyle yapılır. Materyalin her iki yüzünde de boyu doğrultusunda ince kabarık çizgilere sahip olmalarıdır

Yuvarlak örme makinelerinde iki dikey plakalı (iğne yataklı) konumda, iki ucu kancalı iğnelerin bir uçtan diğer uca ilmek atması ile oluşan ve tek bir örgü içinde, hem düz (R) hem de ters (L) ilmeklerin olabildiği tek katlı örme kumaşlara haroşa kumaş denir.

Çözgülü örmecilik, her iğneye bir iplik gelecek şekilde ve iğnelerin topluca hareket etmesi ile iplikler hareketli-iğneler sabit veya iplikler sabit-iğneler hareketli olarak kumaşın boyuna yönde ilmekler oluşturulmasıyla yapılan örme şeklidir. Çok iplikli örmecilik ismi ile bilinen çözgü örmeciliğinde; makine eni boyunca yer alan her bir iğneye ayrı ayrı ve kumaş kenarına paralel olacak biçimde iplik beslenmektedir. Trikot, raşel ve kroşet olmak üzere 3 tip çözgülü örme kumaş çeşidi bulunmaktadır.

Dokuma kumaş tasarımı geliştirilmesi, yeni malzemelerin, tekniklerin ve teknolojik uygulamaların kullanılması oluşabildiği gibi var olan klasik bir kumaş deseninin yeni yapı, malzeme ve teknolojik işlemlerle yorumlanarak incelenmesi şeklinde de oluşabilir. Dokuma tekniği ile üretilen tekstil ürünlerinde desen, doku ve renk, ürünün fiziksel yapısı ile birlikte elde edildiğinden, ürün rengi ve tekrar sistemlerine dayalı desenle birlikte tasarlanmaktadır. Görünümü etkileyen ilk unsur renk efektlendirmedir. Çeşitli renklerde kullanılmış olan çözgü ve atkı iplikleri kumaşın kullanımını, görünümünü, estetik uygunluğunu sağlayacak özelliktedir. Benzer şekilde doku da renkli ipliklerin kumaş yüzeyinde kullanımına uygun bir görüntü sağlayabilir. Renk ve doku etkisi tekstil terbiye işlemlerinde sağlanabileceği gibi iplik boyama ile dokumada desenlendirme yapılarak da sağlanabilir.

Örme kumaşların tasarımı dokuma kumaş sürecinden farklı ilerlemektedir. Tasarım, ilham kaynağı bulma, pazar araştırması ve teknik çizim süreçlerinden geçtikten sonra malzeme araştırma ile ilerler. Örme tasarımı için en önemli aşama iplik seçimidir. Tasarım süreci iplik ile başlar, üretim yöntemi ile devam ederek ürüne dönüşür. Tasarımcı örme işlemini yapacağı makine parkurunu, makine ayarlarını (makine numarası, iğne tipi vb.) iyi bilmelidir. Bu etmenlerin değişmesi oluşacak örme kumaşın tuşesini ve örgü yüzeyini değiştirecektir.

Dokusuz Yapılar

Dokusuz yapılar, doğrudan filament veya kesikli liflerden 3 aşamada üretilebilmektedir. Bu aşamalar, doku oluşturma aşaması, doku bağlama aşaması ve bitim işlemleridir. Dokusuz yapılardan istenilen özelliklere göre lifler seçildikten sonra, doku oluşturma teknolojisi, bağlama tekniği ve uygun bitim işlemleri seçilmektedir. Tasarlanmak istenilen dokusuz yüzeyin renk, doku, form gibi özellikleri bu parametrelerin amaca uygun doğru seçimi ile olacaktır. Örneğin, otomotiv amaçlı kullanılacak bir dokusuz yapıda, aşınmaya karşı direnç, mukavemet, hacimli ve gözenekli bir yapı ve güç tutuşurluk gibi özellikler beklenmektedir.