Genel Denge ve Refah Ekonomisi

Genel denge analizinde aynı yapı içerinde iki iktisadi karar biriminin davranışlarına bağlı olarak dengenin oluşumu analiz edilmektedir. Genel denge analiz aynı zamanda Marjinalizmin öncülerinden Fransız iktisatçı Leon Walras tarafından literatüre kazandırılmıştır. Genel denge analizinin ortaya konulmasında genellikle Edgeworth kutu diyagramından yararlanılmaktadır. Buradaki temel yaklaşım, A ve B gibi iki tüketici veya iki firmanın, X, Y gibi iki malın tüketiminin veya üretiminin söz konusu olduğu basit, saf bir mübadele ekonomisinde etkinliğe nasıl ulaşılacağı sorusunun cevabının araştırılmasıdır.

Edgeworth kutu diyagramından hareketle yapılan genel denge analizi refah ekonomisi başlığı altında ele alınmaktadır. Hiç kimsenin refahı azaltmaksızın bazı bireylerin refahını arttıran her türlü değişiklik toplum refahını arttırmakta olup Pareto optimalite veya Pareto etkinlik olarak adlandırılmaktadır.

Tüketicilerin kayıtsızlık eğrilerinin eğimlerinin birbirine eşit olduğu noktalar Pareto etkin veya Pareto optimal olarak adlandırılmaktadır. Pareto optimali dağılımla etkinliğin sağlandığı anlamına gelmektedir. Bu durum refah ekonomisinde birinci teorem olarak adlandırılmaktadır. Pareto optimalin dışında kalan ve kayıtsızlık eğrilerinin kesiştiği düzeyler ise refah ekonomisinde ikinci teorem olarak adlandırılmaktadır.

Pareto optimalinin sağlanması tüketimde etkinliğin en önemli göstergesidir. Bu durumda tüketicilerden birinin durumunu kötüleştirmeden diğerinin durumunu iyileştirmek mümkün olmamaktadır. Dolayısıyla kayıtsızlık eğrileri dikkate alındığında, eğrilerin eğimlerinin eşit olması Pareto optimalinin sağlanmasının temel koşuludur. Üretim sürecinde elde edilen ürünlerden (mal ve hizmet) birisinin miktarını azaltmadan, diğerinin miktarını artırmanın mümkün olmadığı durum girdilerin en etkin şekilde dağılımına işaret etmektedir. Eş ürün eğrilerinin birbirine teğet olduğu noktaların birleştirilmesi ile elde edilen eğriye üretim sözleşme eğrisi denir. Bir ekonomide üretilen malların tüketiciler tarafından talep edilen mallar olabilmesi için marjinal ikame oranının marjinal dönüşüm oranına eşit olması gerekmektedir.

Refah ekonomisi, bir ekonomide tahsis etkinliğini ve bunun gelir dağılımı üzerine etkisini mikro iktisadi bakış açısıyla ele alan iktisadın bir alt dalıdır. Bu kapsamda refah ekonomisi makroekonomik büyüklüklerden ziyade iktisadi karar birimlerinin yani bireylerin refahını analiz etmektedir. Refah ekonomisi analizlerinde değer yargıları göz önünde bulundurulmaktadır. Bu nedenle refah ekonomisi normatif bir teoridir.

Piyasa mekanizmasının en etkin şekilde işlediği durum Pareto etkinliği olarak adlandırıldığında, piyasa mekanizmasının kendi başına söz konusu etkinliği sağlayamamasına piyasa başarısızlığı denilmektedir. Piyasa başarısızlığının nedenleri farklı şekillerde sınıflandırılmakla birlikte en fazla dikkate alınanları piyasa gücü, dışsallıklar, kamusal mallar ve asimetrik bilgidir.

Piyasa gücünün hesaplanmasında Lerner İndeksinden yararlanılmaktadır. Bir karar biriminin başka bir karar birimine doğrudan sağladığı faydaya veya doğrudan yüklediği maliyet dışsallık olarak adlandırılırken. Diğer taraftan kamusal malların tüketimde rakipsizlik ve dışarıda tutulamama özelliklerinden dolayı piyasa başarısızlığı söz konusu olmaktadır. Son olarak tüketicilerin veya üreticilerin bir malın nitelikleri hususunda birbirinden farklı bilgiye sahip olmaları asimetrik bilgi olarak adlandırılmaktadır.