Faktör Piyasası

Firmalar mal ve hizmet üretebilmek için ihtiyaç duydukları üretim faktörlerini faktör piyasalarından temin etmektedirler. Serbest piyasa ekonomilerinde üretim faktörlerinin mülkiyeti hanehalkına aittir. Bu nedenle faktör piyasalarında roller değişmekte; mal ve hizmet piyasalarında arz eden konumundaki firmalar talep eden, talep eden konumundaki hanehalkı ise arz eden konumuna geçmektedir.

Tüketicilerin mal ve hizmetlere yönelik talebi dolaysız (doğrudan) talep olarak adlandırılırken, firmaların mal ve hizmet üretmek amacıyla üretim faktörlerine yönelik taleplerine türevsel talep (türetilmiş talep) veya dolaylı talep adı verilmektedir. Firmalar olduğu sürece ilave emek istihdamına devam edecektir.

Uzun dönemde firmalar tüm girdilerini değiştirebilmektedirler. İki veya daha fazla sayıda girdinin değişken olması analizleri zorlaştırmaktadır. Çünkü faktör ikame etkisi ve çıktı etkisi dikkate alındığında, girdilerden herhangi birinin fiyatının değişmesi halinde firmalar farklı girdi kombinasyonlarına yöneleceklerdir. Bu kapsamda örneğin ücretlerin düşmesi halinde kısa dönemde emeğin maliyeti azalacak ve marjinal faktör maliyeti de düşecektir. Ancak tam rekabet piyasasında ürün fiyatları sabit olduğundan dolayı firma daha fazla emek istihdam ederek üretimini artıracaktır

Firmalar, üretim sürecinde ihtiyaç duydukları üretim faktörlerini faktör piyasalarından temin etmektedirler. Buna göre üretim faktörlerinin alınıpsatıldığı piyasalara faktör piyasaları denir. Faktör piyasaları, emek piyasası, sermaye piyasası ve doğal kaynaklar piyasası olmak üzere üç başlık altında ele alınmaktadır. Emek piyasasında oluşan fiyata ücret, sermaye piyasasında oluşan fiyata faiz ve doğal kaynaklar piyasasında oluşan fiyata ise rant denir. Diğer bir üretim faktörü olan girişimcinin ise piyasası ve dolayısıyla fiyatı bulunmamaktadır. Diğer bir ifadeyle girişimcilik alınıp-satılan veya kiraya verilen bir faktör olmayıp, kişiyle bütünleşik bir özelliktir. Girişimcinin üretime yapmış olduğu katkı karşılığında elde edeceği pay, çeşitli faktöre göre şekillenmektedir. Girişimcinin üretim sürecini olumlu şekilde yönetmesi halinde kâr aksi takdirde zarar söz konusu olmaktadır.

Rekabetçi piyasa ile kıyaslandığında faktör piyasasında monopol gücü olan firmalar daha az üretim yaparak veya daha az girdi kullanarak, fiyatlarını marjinal faktör maliyetinin üzerinde belirleyebilmektedir. Monopol gücüne sahip bir firma marjinal ürün hasılatı marjinal faktör maliyetinden yüksek olduğu sürece ilave girdi miktarını artıracaktır.

Faktör piyasalarında denge, faktör arzı ile faktör talebini eşitlendiği düzeyde gerçekleşmektedir. Denge düzeyinde monopol gücünü elinde bulunduran firma monopolcü sömürü elde etmektedir. Emek piyasasında bir firmanın monopson olması, emeğini arz eden bireylerin o firma dışında istihdam imkânlarının olmaması anlamına gelmektedir. Monopsoncu firma emeğin tek alıcısı olup, işçilerin bu firma dışında çalışabilecekleri başka bir firma bulunmamaktadır. Diğer bir ifadeyle monopsoncu firmanın emek talebi piyasanın arzına eşittir. Bu nedenle firma monopsoncu sömürü elde etmektedir.

Bir ülkenin sahip olduğu tüm yeraltı ve yerüstü zenginliklerin tamamı doğal kaynaklar (toprak) olarak adlandırılmaktadır. Doğal kaynakları diğer üretim faktörlerinden ayıran en önemli özellik, üretilmiş bir üretim faktörü olmaması ve doğada kendiliğinden bulunması, yani orijinal olmasıdır. Üretime yapmış olduğu katkının karşılığında toprağın elde ettiği getiriye rant denir.